‘Politie Amsterdam gaf niet de juiste informatie’

Openbare orde Amsterdam Burgemeester Halsema wijst naar de politie: informatie over ‘realistische aantallen’ was niet beschikbaar.

De Dam in Amsterdam maandag tijdens de demonstraties tegen politiegeweld in de Verenigde Staten.
De Dam in Amsterdam maandag tijdens de demonstraties tegen politiegeweld in de Verenigde Staten. Foto Robin Utrecht

„Ik was ook verrast.” De woorden van burgemeester Femke Halsema over de drukte op de Dam in Amsterdam bij de demonstratie tegen racistisch politiegeweld, afgelopen maandag, klonk menigeen vreemd in de oren. Ze is de baas van de stad, hoe kón ze zo verrast zijn?

Het is de klassieke worsteling van een burgemeester, zeker die van Amsterdam: de alwetend en almachtig geachte bestuurder die in werkelijkheid slechts één officiële bevoegdheid heeft, namelijk die van de openbare orde en veiligheid.

Een rol waarin de burgemeester ook nog eens hoofdzakelijk leunt op de informatie en adviezen van de politie. De eigen ambtenaren van de eigen afdeling Openbare Orde en Veiligheid spelen slechts een kleine rol.

Als de adviezen van de politie niet juist zijn, heeft de burgemeester een probleem. En dat was precies wat er maandag aan de hand was. Halsema’s „informatiepositie” was „niet goed”, zo schrijft ze in een brief aan de gemeenteraad. „De driehoek [burgemeester, politiechef en OM] beschikte niet over realistische aantallen.” Met andere woorden: de informatie van de politie, waar ze van afhankelijk was, klopte niet.

De demonstratie werd zondagavond om 16.52 uur aangemeld bij de gemeente, zo schrijft Halsema. De organisatie, die in handen was van Kick Out Zwarte Piet (KOZP) en enkele andere actiegroepen, hield rekening met een opkomst van 250 tot 300 man, en gaf dat ook door aan de politie.

Later die zondagavond uitte Halsema haar „zorgen” over escalatie van het protest, maar hoofdcommissaris Frank Paauw stelde haar gerust. De politie hield zelf de sociale media in de gaten, om een inschatting te maken van de opkomst: Facebook, Twitter, Instagram, Tiktok. Wat ze online zagen, gaf volgens hem geen aanleiding om het getal van de organisatoren bij te stellen. Maandag rond het middaguur was dat nog steeds zo.

‘Anderhalvemeterkruisjes’

De organisatie zelf hield inmiddels rekening met íéts meer mensen. Toen vrijwilligers maandag rond drieën ‘anderhalvemeterkruisjes’ aanbrachten op de Dam, kalkten ze duizend stuks op de stenen. „Dat was het maximum, dachten we”, zegt Naomie Pieter (KOZP).

Lees ook: Halsema heeft heel wat uit te leggen, vinden vriend en vijand

Maar de demonstratie was nog maar net begonnen of er bleken véél meer mensen op af te komen. De organisatoren waren aangenaam verrast. Niet alleen was de opkomst hoog – er waren ook veel witte mensen die kwamen demonstreren tegen racisme. „Het was een heel gemixt gezelschap”, zegt Pieter.

Van noemenswaardige voorzorgsmaatregelen was geen sprake. Matrixborden die het publiek opriepen afstand te houden of de demonstratie te mijden, ontbraken. Net als dranghekken en politieagenten om de belangrijkste toegangswegen naar de Dam af te kunnen sluiten. Door die keuze was het op voorhand onmogelijk om bezoekersaantallen te beperken.

Rond 18.00 uur hoorde Halsema van de politie dat de menigte was aangezwollen tot meer dan vijfduizend mensen. Maar ook toen volgde geen actie. Trams en auto’s werden routineus omgeleid, maar nieuwe demonstranten kregen geen enkel signaal niet te komen. Het advies van de politie, aldus Halsema: niet handhavend optreden, maar de demonstratie „uit eigen beweging” te laten eindigen, op het afgesproken tijdstip. Ingrijpen had kunnen leiden tot „escalatie, geweld, paniek en verdrukking”. Halsema volgde dat advies op.

Dat verweer miskent de meest voor de hand liggende mogelijkheid: de menigte toespreken met het verzoek de Dam te verlaten. Halsema’s verweer in het NOS Radio 1 Journaal om dat niet te doen – „daar kom je op dat moment niet meer bovenuit” – doet vermoeden dat er andere redenen waren om de demonstratie op zijn beloop te laten. Maar welke? De angst dat iedereen zich tegelijk in beweging zou zetten, met veel fysiek contact als gevolg?

Als de driehoek vooraf wél over de juiste informatie had beschikt, schrijft Halsema, waren „vanzelfsprekend en zoals gebruikelijk” maatregelen getroffen: verplaatsing naar een ruimere locatie dan de Dam, of spreiding van de demonstranten over de stad.

De belangrijkste vraag laat Halsema in haar brief onbeantwoord: waaróm beschikte de politie niet over de juiste informatie? Wat ging er mis op het hoofdbureau? Onderschatte de politie de impact van de vele likes op sociale media, plus de aangekondigde aanwezigheid van BN’ers als Memphis Depay en Ronnie Flex?

Die vragen blijven openstaan totdat Halsema en hoofdcommissaris Paauw volgende week de Amsterdamse gemeenteraad tegemoet treden.

Update (3 juni 2020): Dit artikel is aangevuld met de informatie uit de brief aan de gemeenteraad.