Reportage

‘Wij willen prikkelen, maar niet shockeren’

Ondernemen / Uitvaartmuseum Kleine musea hebben het zwaar. Maar na het weekend mogen ze de deuren weer openen. Vandaag: Uitvaartmuseum Tot Zover op begraafplaats De Nieuwe Ooster, een museum over de dood dat tijdens een dodengolf gesloten bleef.

De toiletruimtes in het Rijksmuseum beslaan waarschijnlijk een groter oppervlak, maar onder de kleine musea is Museum Tot Zover een van de mooiste in het land, volgens directeur Guus Sluiter, eerder werkzaam bij het Haagse Mauritshuis. Het pand op de Amsterdamse begraafplaats De Nieuwe Ooster ligt er verlaten bij. Buiten maakt een klein gezelschap zich op voor een uitvaart in coronastijl.

Het museum bevindt zich direct na de ingang van begraafplaats De Nieuwe Ooster. Foto Museum Tot Zover

Wat ooit de directeurswoning op de dodenakker was, biedt tegenwoordig onderdak aan „hoogwaardige kunst” – zo passeerde onder meer werk van de hand van Sarah van Sonsbeeck, Melanie Bojano en Xu Bing („een van de grootste Chinese kunstenaars”) de revue in de drie à vier tentoonstellingen per jaar.

„Of het ironisch is dat een museum over de dood tijdens een dodengolf gesloten is? Nee”, stelt Sluiter. „Mensen zijn nog niet toe aan collectieve rouw.” Wel krijgt het museum, meer dan normaal, fotoseries aangeboden van begraafplaatsen of uitvaarten. Maar die tentoonstellen zou „te gemakkelijk, niet spannend genoeg” zijn. „We zijn altijd op zoek naar een diepere laag.”

Geen rouwclub

Sluiter bezint zich daarentegen op wat hij „uitgestelde herdenkingsrituelen” noemt. Naast de centrale vraag ‘Hoe gaan we om met de dood?’, biedt Nederlands Uitvaart Museum Tot Zover sinds 2007 „reflectie op sterfelijkheid” in culturele zin en als „funeraire academie” (samen met de uitvaartbranche, de Radboud Universiteit en Tilburg University). Want: „Hoe wij omgaan met de dood zegt veel over wie we zijn, onze afkomst en de tijd waarin we leven.” Maar, benadrukt Sluiter: „we zijn geen rouwclub”.

Toch zijn er genoeg mensen die afhaken bij ‘Ontdek de dood’, zoals de website meldt. Zo was er eens een Creools-Surinaamse suppoost die reïntegreerde via de gemeente „maar niet wist hoe snel ze weer weg moest komen, uit angst voor geesten”.

Medaillon met geschilderd post-mortemportret ( ca. 1800). Foto Peter Lange

Jaarlijks ontvangt het museum – „zonder marketingbudgetten zoals de Hermitage of het Van Gogh” – zo’n 5.000 bezoekers. Veel te weinig, vinden de vijf Tot Zover-medewerkers en 45 vrijwilligers, maar „als mensen niet graag naar ons komen, dan komen wij wel naar hen toe”. Zo willen ze meer externe exposities en projecten organiseren, bijvoorbeeld in samenwerking met de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA). Maar corona gooide roet in het eten.

„Sommige mensen vinden het doodeng hier, dat is ons lot”, aldus Sluiter. Andere bezoekers komen volgens hem „juist” vanwege de locatie. Zo zijn er de zogenaamde dark tourists, die op reis graag een begraafplaats of loopgraven opzoeken, de gothics – „niet belachelijk veel” –, de uitvaartondernemers – „helaas dan niet gekleed in lange zwarte jassen en hoge hoeden” en de „ondefinieerbare museumkaarthouders”. Over het algemeen komt er „best hip” publiek. De kunst- en fotografietentoonstellingen trekken „urban creatives”, zegt Sluiter. Één ding hebben de uiteenlopende bezoekers gemeen: hun „open blik”.

Rouwmedaillon met haar (ca. 1875). Foto Peter Lange

In de entreeruimte van het lege museum, dat in coronatijd wordt gebruikt door De Nieuwe Ooster bij afgifte van asbussen, staan zuurvrije archiefdozen gestapeld, bestemd voor het museumdepot in Leek. „We komen nu aan veel achterstallige zaken toe.” In het depot staan ook de lijkkoetsen, die niet in de vier ruimtes (totaaloppervlak zo’n 240 vierkante meter) passen.

De huidige overzichtstentoonstelling Eat Love Die[het museum gaat per 4 juni weer beperkt open voor publiek] – over vergankelijkheid, sensualiteit en de dood door beeldend kunstenaar Roos van Geffen – is in het nu nog lege museum net zo prominent aanwezig en verlaten als de dood zelf. In de grote zaal worden tekstfragmenten gefluisterd, de hand van Van Geffens stervende vader beweegt langzaam in een videoserie aan de muur. De expositie opende op 13 maart en is inmiddels verlengd tot 1 september.

Patrick Honnebier, geportretteerd voor De laatste aai: „Ik heb elf huisdierurnen, met de as van tien poezen en een hond onder de bolhoed. Je dumpt ze toch niet als oud vuil in de stortbak? En vind in Amsterdam maar eens een geschikte plaats om de as te verstrooien.” Foto Simone Henken

Eerdere tentoonstellingen, sommige „om te huilen zo mooi”, gingen onder meer over postmortemfotografie („veel mensen vinden foto’s van dode mensen macaber, maar ze worden gemaakt uit liefde”), de rouw om huisdieren in De Laatste Aai („ontroerend”) en de marketing van doodskisten (Especially For You), met als aanleiding een Italiaanse kistenfabrikant die à la Pirelli kalenders maakte met liggende vrouwen op doodskisten. „Verwerpelijk en seksistisch: maar wat maakt een grafkist anders dan een auto, waarbij we het wel collectief accepteren?”

Sluiter „prikkelt graag”, maar wel „met een doel”. Provoceren alleen is volgens hem te makkelijk: „We willen niet shockeren, maar inhoudelijk blijven en het niet te ranzig maken – al blijkt vaak dat we verder kunnen gaan dan we in eerste instantie denken.”

Mini-fallussen

De vaste collectie – grotendeels opgebouwd uit schenkingen en in bruikleen gegeven stukken – biedt een inkijkje in herdenkingswerken, van haarschilderijtjes en -broches tot een „extravagant haarboeket” uit 1871 („grappig hoe mensen ‘haar’ vies vinden zodra het van het hoofd af is”), designerurnen (zoals de ‘taarturn’ voor de as van toneelschrijver Guus Vleugel met mini-fallussen), dodenmaskers, miniatuurlijkwagens („de grootste collectie van Europa”) en de lijkverzorging en uitvaartrituelen van verschillende bevolkingsgroepen.

„Veel mensen zeggen: ‘In godsnaam, waarom toch een museum over de dood?’ Het omgekeerde is relevanter: waarom niet? Elke kunstvorm – schilderkunst, fotografie, ballet, opera, popmuziek – gaat ongeacht cultuur of religie over liefde en de dood. Het is de enige spelbreker in het leven waar we zeker van zijn.”

Nederlands Uitvaart Museum Tot Zover, Kruislaan 124, Amsterdam. Open vanaf 4 juni (vrijdag t/m zondag, 11.00 - 16.00 uur). Tickets alleen via de website en per tijdsblok.
Lees ook: ‘De dood is een soort strenge vader: hij voedt je met harde hand op’

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.