Utrecht was geen eindstation voor Van Zanen. ‘Jan is ambitieus’

Nieuwe burgemeester Den Haag De overstap naar Den Haag verrast. De hofstad krijgt wel een burgemeester die in Utrecht wordt gewaardeerd.

Burgemeester Jan van Zanen samen een leerling van een Utrechtse VMBO-school. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP
Burgemeester Jan van Zanen samen een leerling van een Utrechtse VMBO-school. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

„Ik ben Jan en ik werk voor de gemeente Utrecht.” Zo stelde Jan van Zanen zich de afgelopen jaren voor als burgemeester van de vierde stad van Nederland. Vanaf juli wordt het, als de minister en koning instemmen met zijn donderdag bekendgemaakte voordracht als burgemeester van de derde stad van Nederland: „Ik werk voor de gemeente Den Haag”.

Die overstap verrast velen. De liefde voor Utrecht spat er bij Van Zanen (58) af. Donderdagavond refereerde hij daar in de Utrechtse gemeenteraad zelf aan; van de 35 jaar dat hij werkzaam is in de lokale politiek – als raadslid, wethouder en burgemeester – heeft hij „alles gegeven voor de stad Utrecht”. In januari werd hij nog herbenoemd voor zes jaar.

En dan toch naar Den Haag.

Lees ook over de voordracht: Jan van Zanen wordt burgemeester Den Haag

‘Maatje’ Albert van den Bosch, nu Tweede Kamerlid en fractievoorzitter voor de VVD in Utrecht toen Van Zanen daar wethouder financiën was, zegt: „Vroeger had hij al een zwak voor Den Haag. Dat weet ik nog van twintig jaar geleden.” Jeugdvriend Cees van Beers, hoogleraar Management van Technische Innovaties aan de TU Delft en woonachtig in Den Haag, verrast het niet. „Ik wist dat Utrecht geen eindstation zou zijn. Jan is ambitieus.” Herbert Raat, VVD-wethouder in Amstelveen, waar Van Zanen tussen 2005 en 2013 burgemeester was, zegt: „Hij is 58, als je nog eens een stap wilt wagen… En Den Haag is wel een uitdaging.”

Op de fiets

Den Haag mag blij zijn, is ook wat iedereen zegt. Van Zanen wordt benaderbaar genoemd, een man van de stad. Alle mensen die NRC sprak beginnen over zijn gewoonte de fiets te pakken en „overal” te zijn. Raat vertelt: „Op zondag ging Jan langs bij de kinderboerderij, het Cobramuseum, en daarna de snackbar.” „De term burgervader is voor hem uitgevonden”, zegt Raat. „Als hij ergens is geweest, is iedereen na afloop blijer.”

Als enige minpunt wordt Van Zanens ongeduld genoemd, bijvoorbeeld als vergaderingen te lang duren. „Je ziet het aan zijn mimiek, het jasje gaat uit”, zegt Heleen de Boer, fractievoorzitter van GroenLinks in Utrecht. Dat wordt nog wat in Den Haag, waar nachtelijke debatten gewoon zijn. In Utrecht is er een afspraak dat als de raadsvergadering dreigt uit te lopen tot na half twaalf, er gevetood mag worden.

Verder wordt Van Zanens zelfspot en de humor geroemd. Volgens partijgenoot Raat zal die zowel „op zand als veen goed vallen”, een verwijzing naar de eeuwenoude tweedeling tussen de Hagenaars (zand) en Hagenezen (veen).

Den Haag is een van de meest gesegregeerde steden van Nederland met grote sociaal-economische verschillen. De stad zocht iemand die verbindend is. Dat is Van Zanen, zegt jeugdvriend Van Beers. „Op z’n vijftiende wist hij al mensen te koppelen. We richtten samen de lokale afdeling van de JOVD op. Maar het was duidelijk: hij, niet ik, was de drijvende kracht.” Heleen de Boer zegt: „Hij kan op alle niveaus met mensen praten. Dat helpt bij het voorkomen of oplossen van spanningen.” Albert van den Bosch: „In Duindorp zal hij een plekje kunnen vinden, maar hij kan ook in de keurige wijken de burgemeester met keten om zijn.”

Rutte versus Verdonk

Het enige moment waarop het Van Zanen in zijn carrière niet lukte verbinding te kweken, was toen hij partijvoorzitter van de VVD was, tussen 2003 en 2008. Het waren de jaren van de strijd tussen Mark Rutte en Rita Verdonk om het lijsttrekkerschap, die behoorlijk uit de hand liep en hatelijk werd. Van Zanen had die strijd beter moeten begeleiden, was het oordeel van een interne evaluatie, de partij had „respect en stijl” verloren.

Van den Bosch: „Een crisis tussen mensen en stromingen, dat vond hij vreselijk. Het heeft hem echt pijn gedaan. Als partijvoorzitter werd van hem verwacht dat hij elke dag commentaar gaf op het gezeur.” Hij verwijst naar de tramaanslag in Utrecht vorig jaar: „Zo’n crisis beroert je, maar je gaat aan de slag en lost hem op.”

Voor zijn optreden tijdens die aanslag, waarbij vier mensen omkwamen, krijgt Van Zanen naast kritiek over de initiële crisiscommunicatie, veel waardering. Politiechef Rob van Bree herinnert zich hoe de burgemeester niet alleen oog had voor de slachtoffers en nabestaanden, maar ook voor de hulpverleners. „’s Avonds kwam de vraag of hij naar Jinek wilde komen. Jan van Zanen zei: ik wil de stad in. Dat was voor hem heel belangrijk.”

Lees ook een portret van Van Zanen uit 2013: Daadkracht, en een arm om je schouder

Zoevend hard

Wat Van Bree eveneens waardeerde, was dat Van Zanen toen openstond voor advies van anderen. „Hij gaf ruimte aan professionals en tegelijk nam hij de beslissing.” Van Zanen laat zich „overtuigen door ‘we moeten zus of zo’”, zegt ook Eric van Oosterhout, burgemeester van Emmen en secretaris van de Vereniging Nederlandse Gemeenten, waarvan Van Zanen voorzitter is.

Hij noemt Van Zanen „charmant”, maar ook „binnenskamers zoevend hard, zeker in de onderhandelingen met het kabinet”. „Nu is er een half miljard aan compensatiegeld voor corona gekomen. Anderen zouden dan misschien gebak uitdelen. Jan zegt: we moeten op voor een tweede en derde tranche.

Ook Van Oosterhout, opgegroeid in de Haagse wijk Moerwijk, had geen idee dat Van Zanen naar Den Haag wilde. „Maar hij is wel het type burgemeester dat er kan slagen.” Al denkt hij niet dat de VVD’er snel „Ès op ut Rèswèkseplèn” op z’n Haags kan zeggen.