Adviseurs Duits vredesmuseum heroverwegen omstreden naam

Hans Calmeyer Een museum in Osnabrück krijgt kritiek omdat het de naam zou krijgen van Hans Calmeyer, die in Nederland besliste over het lot van Joden. Ook in Osnabrück zelf woedt het debat over Calmeyer.

Het museum wordt uitgerekend gevestigd in een villa die tussen 1933 en 1945 het lokale hoofdkwartier was van Hitlers nazipartij NSDAP.
Het museum wordt uitgerekend gevestigd in een villa die tussen 1933 en 1945 het lokale hoofdkwartier was van Hitlers nazipartij NSDAP. Foto alamy/imageselect

De Duitse stad Osnabrück wil er geen misverstand over laten bestaan. De omstreden Duitse ambtenaar Hans Calmeyer, die in de Tweede Wereldoorlog in Den Haag besliste over het lot van Nederlandse Joden, was geen held.

En hij zal ook niet als held op een voetstuk worden geplaatst, in een nog op te richten vredesmuseum dat wel voor belangrijk deel aan hem gewijd zal zijn. Met die verzekering reageert Osnabrück op een protestbrief uit Nederland van zo’n 250 prominente wetenschappers, kunstenaars, politici en overlevenden van de Shoa, gericht aan bondskanselier Merkel.

In 2023 moet het museum open gaan. Het wordt uitgerekend gevestigd in een villa die tussen 1933 en 1945 het lokale hoofdkwartier was van Hitlers nazipartij NSDAP, de Villa Schlikker.

De ondertekenaars van de petitie vragen Merkel af te zien van financiering van het museum in Osnabrück, als het naar Calmeyer wordt genoemd. Dat zou volgens de ondertekenaars „een verkeerd signaal” zijn, omdat de vraag of Calmeyer een redder van Joden was dan wel vervolger van Joden, niet eenduidig te beantwoorden is.

De open brief, die vorige week werd overhandigd aan de Duitse ambassadeur in Den Haag, is onder meer ondertekend door de oud-burgemeesters van Amsterdam en Rotterdam Job Cohen en Bram Peper, schrijvers Adriaan van Dis, Kristien Hemmerechts en Leon de Winter, fractievoorzitter Gert-Jan Segers van de Christen-Unie, oud-politicus Jan Terlouw (D66), rabbijn Lody van de Kamp, de Britse historicus Jonathan Israel en dirigent Jaap van Zweden.

Tot de ondertekenaars hoort ook de half-Joodse Femma Fleijsman (92), die door toedoen van Calmeyer werd gedeporteerd naar het concentratiekamp Bergen-Belsen en later naar het vernietigingskamp Auschwitz, dat ze overleefde. In de op 4 mei uitgezonden documentaire Het raadsel van Femma, prooi van een mensenredder vertelt ze daar over.

De nagedachtenis van de complexe figuur Hans-Georg Calmeyer (1903-1972) ligt heel gevoelig, ook in Osnabrück. Buiten kijf staat dat Calmeyer tijdens de Duitse bezetting van Nederland als hoofd van de zogeheten Entscheidungsstelle tussen 1941 en 1944 meewerkte aan de uitvoering van de rassenwetten van de nazi’s, en daarmee aan de volkerenmoord op de Joden.

Als hij nog zou leven, zou hij worden aangeklaagd

Thomas Klein advocaat en raadslid

Bij zijn bureau konden mensen die als ‘volledig Joods’ geregistreerd stonden bezwaar indienen, door bijvoorbeeld met documenten aan te tonen dat ze half of helemaal niet Joods waren, wat het verschil tussen leven en dood kon betekenen. Calmeyer heeft naar schatting 2.500 tot 3.000 mensen het leven gered, door herziening van hun Joodse registratie goed te keuren.

Hij moet beseft hebben dat de aangedragen documenten veelal vervalst waren, maar zag dat vaak welbewust door de vingers. Hij keurde echter ook de aanvragen van zo’n 1.200 mensen af, van wie de meesten in Duitse vernietigingskampen zijn vermoord. Mogelijk deed hij dat om geen problemen te krijgen met zijn superieuren, wat hem in gevaar had kunnen brengen.

Het herdenkingscentrum Yad Vashem in Israël eerde Calmeyer in 1992 postuum als ‘Rechtvaardige onder de volkeren’, maar onderzoekt nu of dat oordeel moet worden herzien. Ook in Osnabrück woedt het debat over Calmeyer.

Moorddadig bestuur

Mathias Middelberg heeft een biografie van Calmeyer geschreven en is lid van de Bondsdag (CDU) voor de kiesdistrict Osnabrück. „Ik zou graag met de ondertekenaars van de petitie in gesprek komen”, zegt hij op zijn werkkamer in Berlijn.

„De ondertekenaars kunnen dan misschien inzien dat Calmeyer van buiten af gezien weliswaar deel was van het moorddadige bestuur, maar dat hij juist daardoor zo veel mensen helpen kon als hem mogelijk leek. Je kunt hem misschien verwijten dat hij niet alle aanvragen goedkeurde. Maar zonder hem zou waarschijnlijk iedereen die als Joods geregistreerd stond zijn vermoord.”

Middelberg is lid van de wetenschappelijke adviesraad die Osnabrück heeft ingesteld om het project te begeleiden. Of het museum de naam van Calmeyer moet dragen? „De adviesraad moet alle kritiek onderzoeken en kan dan een advies geven over de naam van het museum.” De stad houdt voorlopig vast aan de naam Hans-Calmeyer-Haus, maar zegt ook in een verklaring dat de adviesraad zich nog moet uitspreken.

Of bondskanselier Merkel op de petitie zal reageren is nog niet duidelijk. Maar in Osnabrück laat strafrechtadvocaat Thomas Klein, die voor de Groenen in de gemeenteraad zit, aan duidelijkheid niets te wensen over. „In al zijn ambivalentie is Calmeyer een uitgelezen figuur om van te leren over het verleden. Maar het museum naar hem vernoemen is een slecht idee. Als hij nog zou leven zou hij nu als radertje in de nazimachinerie worden aangeklaagd.”

Erkenning

Michael Grünberg, voorzitter van de Joodse Gemeente in Osnabrück en lid van de adviesraad, vindt het „niet zo belangrijk” welke naam het museum krijgt. Maar, zegt hij, Calmeyer heeft in een hele moeilijke situatie veel mensen gered. „En daar verdient hij erkenning voor.”

Het museum moet Calmeyer in al zijn ambiguïteit laten zien, zegt de Nederlandse historica Petra van den Boomgaard. Ze is gepromoveerd op de mensen die een herzieningsverzoek bij Calmeyer indienden en ook lid van de adviesraad in Osnabrück. „Ik heb wel sympathie voor het idee dat je het museum niet naar Calmeyer moet noemen omdat hij te omstreden is”, zegt ze.

Het is nog veel te vroeg om al over de naam van het museum te discussiëren, zegt de voorzitter van de adviesraad, de historicus Alfons Kenkmann van de Universiteit Leipzig. „Eerst moeten we het inhoudelijke plan voor het museum presenteren, dat kunnen we hopelijk over een paar weken doen. Daarin is Calmeyer slechts één van de elementen. Daarom lijkt het me moeilijk om het museum Hans-Calmeyer-Haus te noemen.”