De energie van een kop koffie

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: wat kost het om koffie te zetten en wat levert het op?

Koude koffie is een moderne tip voor tijdens de warme voorjaarsdagen.
Koude koffie is een moderne tip voor tijdens de warme voorjaarsdagen. Foto Getty Images

Weer werden we door de kwaliteitspers opgeroepen de koffie eens anders te zetten dan anders. De Volkskrant kwam vorige week met gedetailleerde tips. De krant had zich laten gidsen door een koffiebrander die in het buitenland een koffiezetwedstrijd had gewonnen. Hij stelde voor de koffie niet gloeiend heet maar ijskoud op te dienen. Omdat we van die warme voorjaarsdagen hadden, met de corona en alles.

Het eenvoudigst was, zei de gids, om gewoon hete koffie over ijsblokjes te schenken, dan had je flash brew. Hij adviseerde de koffie eerst te laten afkoelen, anders smolten de blokjes te snel. Wat je ook kon doen: koffie zetten met koud water. Je deed het maalsel onder in een diep glas, schonk er kraanwater op en liet het zaakje 12 uur in de ijskast staan. Filtreren, ijsblokjes erbij, had je cold brew. Het was laatst ook aangeraden door The New York Times, het stond dus vast dat het gloeiend modern was. Cold brew-koffie is wél geconcentreerder dan gewone koffie, wist de gids.

Eierschalen en wc-papier

De buitenstaander staat er steeds weer van te kijken hoe de kwaliteitsmedia dit soort tips weten te combineren met hun aanwijzingen voor behoud van milieu en klimaat en bijbehorend hergebruik van aardappelschillen, eierschalen en wc-papier.

Een gewone kop koffie kost al zoveel energie. Het werd in 2009 voorgerekend in de Journal of Cleaner Production. Sebastien Humbert en collega’s vergeleken de hoeveelheid energie en water die je nodig had voor de bereiding van een kop oploskoffie, een kop gewone filterkoffie (uit een koffieapparaat) en koffie van zo’n cupje à la George Clooney, en ze hadden voor de securiteit de hele keten meegenomen, van de wieg tot het graf, in dit geval van de koffieplantage tot de vuilverbrandingsinstallatie die Clooneys cupjes verwerkt. Een complete life cycle assessment (LCA), zij het een waarbij hoofdzakelijk andermans gegevens werden verwerkt.

Verrassende uitkomst: oploskoffie is het meest milieuvriendelijk, filterkoffie het minst en de cupjes zitten er tussenin. Je gelooft je ogen niet want het sproeisysteem dat voor de bereiding van koffiepoeder wordt gebruikt vreet stroom en gas.

Gemalen paardenhoeven

Het tekort van het koffieapparaat is dat dat meestal meer koffie maakt dan uiteindelijk wordt geconsumeerd en dat-ie die al die tijd staat warm te houden. Wie koffie per kop filtert en nooit te veel water opzet en zijn kopjes bovendien maar sporadisch afwast, en altijd met koud water, die kan beter uitkomen dan Clooneys cupjes. Maar de oploskoffie wordt niet verslagen, de distributie van het lichte poeder kost nauwelijks energie. Dat de koffie naar gemalen paardenhoeven smaakt moeten we maar voor lief nemen.

Ruwweg is voor de bereiding van een kop koffie van 100 ml, inclusief plantage, vuilverbranding en reclamecampagne, 1.600 kilojoule nodig, ontdekte Humbert, en nog méér als de plantage op irrigatie is aangewezen. Maar met die LCA’s kun je, zoals bekend, alle kanten op. De filterkoffie van het koffieapparaat scoort vooral zo slecht omdat is uitgegaan van een zware overdosering aan maalsel: 13,5 gram voor 100 ml koffie terwijl volgens Humbert 9 gram gangbaar is. (En zelfs dat lijkt aan de hoge kant, AW-onderzoekers gebruiken maar 8 gram.)

De gewone filterkoffie zou mooier uit de LCA komen als de extractie-opbrengst nog wat steeg, maar dat gaat niet makkelijk. De opbrengst ís al hoog. In een eerdere aflevering van deze rubriek (7 februari) kwam ter sprake dat die eenvoudig is te meten. Je weegt bijvoorbeeld 30 gram koffiemaalsel af, voert er op normale wijze heet water door en zet de geëxtraheerde natte prut een dag of vijf op een warme radiator te drogen ‘tot constant gewicht’. De gewichtsafname gedeeld door het oorspronkelijke gewicht van het maalsel is de bedoelde opbrengst (de extraction yield, EY). Uit een reeks AW-proefjes waarbij steeds 30 gram snelfiltermaalsel met 0,5 liter water werd geëxtraheerd bleek dat de EY zowel bij 95 als bij 75 graden Celsius 25 procent is. (Er spoelde dus ongeveer 7,5 gram weg). Bij grove maling is de EY maar 20 procent. De extractie-opbrengst voor het cold brew-procédé (24 uur bij kamertemperatuur) bleek 24 procent. Dat verschilt, gezien de onnauwkeurige meting, niet van de hete extractie. In het Italiaanse espresso-procedé worden trouwens wel EY’s van 31 procent gehaald.

De voedingsdeskundigen

Bij de bereiding van de gewone filterkoffie kan de EY iets minder zijn dan bij de genoemde proefjes, maar veel zal het niet schelen. Het betekent dat er per 100 ml zwarte koffie zo’n 2,3 gram droge stof wordt opgenomen. Als die uit intacte koolhydraten of eiwitten zou bestaan (natuurlijk niet zo waarschijnlijk na het branden) zouden ze een calorische waarde van 39 kilojoule hebben.

Wat zeggen de voedingsdeskundigen? De ‘caloriechecker’ van het Voedingscentrum meldt dat een teil koffie van 250 ml 8,4 kilojoule aan voedingsstoffen bevat, voor 100 ml komt dat neer op 3,4 kJ. Het zijn vooral eiwitten en koolhydraten, denkt de checker. De ‘Voedingswaardetabel’ vond helemaal geen energie in koffie en geeft op dat er per 100 ml maar 1,1 gram droge stof wordt geleverd. De ‘FoodData Central’ van het Amerikaanse ministerie van landbouw meldt per 100 ml ‘coffee, brewed’ 4,2 kJ aan energie en maar 0,6 gram droge stof. Vooral eiwit en vet. We stellen vast: de voedingsdeskundigen vinden koffie totaal oninteressant.