Waar koop ik ze? Hoe draag ik ze? Alle antwoorden over mondkapjes

Mondkapjes en het OV Vanaf 1 juni moet iedereen die met het ov reist een mondkapje dragen – zelfs op de pont. Maar wát voor mondkapje, en mag je er ook een hoofddoek bij dragen? Elf vragen en antwoorden.

Foto Mike Segar/Reuters

Wie volgende week zonder mondkapje de trein neemt, riskeert een boete van 95 euro. Maar het is niet zeker of je die direct krijgt. De overheid adviseert een niet-medisch mondkapje te dragen, maar wat is dat eigenlijk en hoe kom je eraan? Voor wie de draad kwijt is rond de mondkapjesplicht die op 1 juni ingaat, beantwoorden we elf vragen om helderheid te bieden.

1 Waar in het openbaar vervoer zijn mondkapjes vanaf 1 juni verplicht?

Het dragen van een mondkapje is vanaf komende maandag voor iedereen die ouder is dan 13 jaar verplicht in al het openbaar vervoer (treinen, metro’s, trams en bussen). Op de stations en perrons geldt de plicht niet en is 1,5 meter afstand houden het devies. Reizigers wordt aangeraden om het mondkapje ruim voor het instappen op te zetten, zodat de dienstregeling geen vertraging oploopt.

De mondkapjesplicht geldt in principe ook op veerponten. Op de pontjes van de GVB in de regio Amsterdam is een mondkapje voor reizigers verplicht, bevestigt een woordvoerder. „Ook als je alleen in de auto zit of een helm op hebt.” Hoe draag je een mondkapje met een helm? „Eerst het mondkapje om de oren, dan de helm op”, aldus de woordvoerder.

2 Waarom worden mondkapjes in het openbaar vervoer verplicht?

Het kabinet zag lange tijd niets in het gebruik van mondkapjes in de openbare ruimte. Premier Mark Rutte herhaalde steeds: het effect van mondkapjes is beperkt en verkeerd gebruik leidt tot „schijnveiligheid”. Toen mondkapjes in veel Europese landen verplicht werden in het openbaar vervoer ging het kabinet begin deze maand toch overstag. De ov-bedrijven drongen bij het kabinet ook op een mondkapjesplicht aan.

Het belangrijkste argument is dat 1,5 meter afstand houden in het ov in de praktijk moeilijk is. Hoewel het aantal zitplaatsen vanaf 1 juni beperkt blijft tot 40 procent van de capaciteit, kunnen mensen bij het in- en uitstappen en het elkaar passeren in de voertuigen moeilijk voldoende afstand houden. Een mondkapje biedt dan extra bescherming voor omstanders, omdat het druppels van de drager die ontstaan bij hoesten of niezen tegenhoudt.

3 Hoe verhoudt de mondkapjesplicht zich tot het verbod op gelaatsbedekking in het ov?

Sinds 1 juli vorig jaar geldt een verbod op gezichtsbedekkende kleding in onder meer het openbaar vervoer. Deze wet bevat echter een uitzondering voor kleding die „noodzakelijk is ter bescherming van het lichaam in verband met de gezondheid of de veiligheid”. Mondkapjes vallen daaronder, dus zijn toegestaan in het openbaar vervoer zolang de mondkapjesplicht geldt. Als het gezicht grotendeels bedekt wordt doordat de reiziger naast het mondkapje ook een hoofddoek of hijab (gezichtssluier) draagt, is dat in het ov toegestaan.

Dat is niet het geval in het onderwijs en in overheidsgebouwen. Een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken zegt: „Dan heb je bijna het effect van een boerka. Terwijl er buiten het ov geen verplichting is een mondkapje te dragen.”

4 Zijn er eisen aan het mondkapje?

De overheid stelt geen harde eisen of normen aan het mondkapje dat je draagt, maar het moet een mondkapje zijn. Een sjaal of de kraag van je jas voor je mond doen mag niet, hetzelfde geldt voor een tot een ‘mondkapje’ verknipte sok of een zakdoek voor je mond knopen.

Zelf een mondkapje maken mag wel. Een instructie over hoe je dat kunt doen is op de site van de rijksoverheid te vinden. Daarin wordt aangeraden om twee lagen katoen of polyester te gebruiken, omdat dit materiaal vochtwerend is en prettig ademt. Je kunt bijvoorbeeld een stuk van een t-shirt of kussensloop nemen. Als je een nieuw stuk katoen neemt, was het dan eerst op 60 graden, om huidirritatie door chemische stoffen te voorkomen. Stofzuigerzakken en luiers zijn niet geschikt om mondkapjes mee te maken, ook niet als filter, zo staat in de instructie.

5 Mag je nu wel of geen medisch mondkapje dragen?

Het advies van de overheid is om een niet-medisch mondkapje te gebruiken. Dit zijn naast de zelfgemaakte mondmaskers ook de eenvoudige mondkapjes die inmiddels in setjes van soms wel tientallen te koop zijn in veel winkels. Deze lijken op medische mondkapjes, maar worden niet in de zorg gebruikt, omdat ze vaak niet beschikken over hoogwaardige filters.

Het kabinet vraagt de bevolking niet-medische mondkapjes te gebruiken zodat de echte medische mondkapjes voldoende beschikbaar blijven in de zorg. Vooral in het begin van de coronacrisis waren er in de ziekenhuizen en verpleeghuizen grote tekorten aan twee soorten medische mondkapjes: de FFP-mondkapjes, die niet alleen omstanders maar ook de drager zelf zeer hoogwaardige bescherming bieden bij intensief contact met Covid-patiënten, en de chirurgische mondkapjes, die veel in verpleeghuizen gebruikt worden om te voorkomen dat kwetsbare ouderen besmet raken.

6 Is er nog steeds sprake van schaarste in de zorg?

Als er nog schaarste is, is die minder groot dan in het begin van de crisis. Het ministerie van Volksgezondheid meldde vorige week in een Kamerbrief dat het Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH) zo’n 11 miljoen chirurgische mondkapjes en 4 miljoen FFP-mondkapjes op voorraad heeft. Dat is volgens het ministerie „ruimschoots” genoeg om op dit moment aan de vraag van zorginstellingen te voldoen. Tegelijkertijd constateert het ministerie dat de druk op de wereldwijde mondkapjesmarkt „onverminderd groot” blijft. Ook is vaak onduidelijk wanneer producten vanuit met name China kunnen worden geleverd. Zo heeft Nederland nog tientallen miljoenen mondkapjes in bestelling staan.

Wat is het nieuwe goud? De grondstof voor mondkapjes

7 Beschermen niet-medische mondkapjes wel tegen verspreiding van het virus?

Daarover verschillen de meningen. RIVM-boegbeeld Jaap van Dissel is zeer sceptisch over het nut van niet-medische mondkapjes. Hij zei in de Tweede Kamer dat „wetenschappelijk bewijs ontbreekt dat deze maskers besmettingen in de openbare ruimte voorkomen”. Uit studies blijkt volgens hem dat niet-medische mondkapjes heel weinig druppels tegenhouden en dat slechte mondkapjes zelfs 40 tot 80 procent van de druppels doorlaten.

Volgens Andreas Voss, hoogleraar infectiepreventie aan de Radboud Universiteit, hangt de effectiviteit van niet-medische mondkapjes van een aantal zaken af. Het mondkapje moet goed afsluiten rond de neus en mond en een vochtwerende buitenlaag en iets van een filter hebben.

Voss ziet qua niet-medische mondkapjes „gigantische kwaliteitsverschillen”. „Een enkele laag katoen waar je zo doorheen kunt kijken laat zo’n beetje alles door.” Hij adviseert twee lagen katoen, zodat druppels er niet makkelijk doorheen komen. De eenvoudige mondkapjes die winkels als HEMA, Etos en Kruidvat momenteel verkopen zijn geschikt voor het openbaar vervoer, constateerde Voss onlangs in een test die werd uitgevoerd door RTL Nieuws. „Ze hielden grote druppels heel goed tegen. Dan werken ze om de besmetting van een ander persoon te voorkomen.”

Stofzuigerzakken en luiers zijn niet geschikt om mondkapjes mee te maken, zo laat de overheid weten

8 Kan ik ook gewoon medische mondkapjes bestellen?

Wie het zekere voor het onzekere wil nemen en kwalitatief hoogwaardige mondkapjes wil bestellen kan die op internet makkelijk vinden. Coolblue verkoopt ook aan particulieren medische mondkapjes, zoals de FFP-maskers, die 98 procent van de virusdeeltjes filteren. Deze kosten ongeveer 140 euro per 50 stuks.

Het bedrijf Maskerminds verkoopt online ook mondkapjes aan particulieren met een hoog filteringspercentage van 84 procent. Oprichter Gerard Nieuwenhuis is verbaasd dat de overheid geen kwaliteitseisen aan mondkapjes voor particulieren stelt. „Er wordt min of meer gezegd: zie maar wat je doet, een stuk keukenpapier aan een touwtje is nog net niet toegestaan.”

Nieuwenhuis laat zijn mondkapjes in China produceren. Ze zijn qua filtering niet goed genoeg voor de zorg, maar voor particulieren prima geschikt, zegt hij. In het begin van de crisis zocht hij samenwerking met de overheid, zonder resultaat. Nieuwenhuis betreurt dat. „De inkoop van dit soort mondkapjes zou de perfecte oplossing voor burgers zijn. We zitten de zorg niet in de weg en ze zijn van bewezen hoge kwaliteit.” De mondkapjes zijn wel een stuk duurder dan die in de winkels: vijf stuks kosten 20 tot 25 euro, bij de HEMA zijn ze 70 eurocent per stuk. „Kwaliteit kost geld”, zegt Nieuwenhuis.

9 Hoe kom ik aan mondkapjes?

Naast in veel supermarkten, drogisterijen en belwinkels zijn mondkapjes online op tal van plaatsen te koop. Op de stations gaan de kiosken en Huiskamers ook mondkapjes verkopen, zegt een woordvoerder van NS. Maar er komen geen automaten met mondkapjes op treinstations. Sommige regionale vervoerders, zoals de GVB in Amsterdam, verkopen mondkapjes in snoepautomaten.

10 Krijg ik een boete als ik geen of een verkeerd mondkapje draag?

Dat kan, maar is niet zeker. Bijzondere opsporingsambtenaren (boa’s) en conducteurs van NS mogen een boete uitdelen, maar zullen in eerste instantie „deëscalerend” optreden, zegt een woordvoerder. „Wij gaan niet actief opsporen en beboeten. NS is een servicebedrijf, geen politie. Ons doel is reizigers helpen om verantwoord te reizen. Een boete zien we echt als een laatste mogelijkheid.”

Als NS-medewerkers reizigers zonder mondkapje zien zijn er volgens NS verschillende opties, variërend van een waarschuwing geven tot de reiziger vragen bij de volgende halte het voertuig te verlaten. „De basis is: eerst het gesprek aangaan”, zegt de woordvoerder. Mocht het tot een boete komen, dan is die 95 euro.

11 Hoe moet ik mijn mondkapje gebruiken?

Hoogleraar infectiepreventie Andreas Voss heeft een paar tips om een mondkapje goed te gebruiken. Ten eerste: zorg dat je je handen wast of desinfecteert voordat je het mondkapje opzet. „Je gaat toch even zitten friemelen aan je neus en dicht bij je ogen. Daar wil je niet met je vieze en mogelijk besmette vingers komen.”

Goede handhygiëne is ook bij het afzetten belangrijk. Wil je het mondkapje bewaren, om bijvoorbeeld later op de dag te gebruiken voor je treinreis terug naar huis, gebruik dan een afsluitbare plastic zak of boterhamdoos. Voss raadt mensen aan altijd twee exemplaren mee te nemen. Als je er, bijvoorbeeld als hooikoortspatiënt, een paar keer in niest, is het mondkapje aan vervanging toe. „Als zo’n ding echt nat of vochtig aanvoelt, is hij doorlaatbaar en is het tijd om te wisselen.” Voss adviseert sowieso om een mondkapje na een dag weg te gooien of een herbruikbare te wassen. „Ik ben benieuwd hoe de zuinige Nederlanders hiermee omgaan.”

Een andere tip van Voss: zorg dat het mondkapje comfortabel zit. „Als je masker gaat irriteren, ga je er de hele tijd aanzitten, dat werkt averechts”, zegt hij. Zet het mondkapje ook niet voortdurend op en af om te eten of te drinken. „Mensen raken dan vaak de voorkant aan. Doe dat niet, want als daar druppels van anderen hangen raken je vingers besmet.” Wat Voss ook wel eens ziet: mensen die hun mondkapje juist wegtrekken als ze moeten hoesten en niezen. „Doe dat niet, daar zijn ze juist voor. We willen de viezigheid in het masker hebben.”