Help, ik proef niets meer – Geen reuk of smaak meer door Covid-19

Proeven Veel mensen die corona krijgen, verliezen hun reuk en smaak. En dat kan heel lang duren. „Ga ik ooit weer plezier krijgen in eten?”

Foto’s Vera van Dam

Als je niets ruikt, ga je aan alles snuiven. Je huid, je kind, zelfs een wind onder de dekens. Esther Erwteman (42) doet dat sinds ze op 6 april van het ene op het andere moment niets meer rook of proefde en meteen dezelfde dag ziek werd. Corona hoogstwaarschijnlijk, ze werkte tijdelijk in een zorgcentrum waar bijna dertig ouderen aan Covid-19 zijn overleden. Een paar weken had ze het flink te pakken, begin mei knapte ze weer op. Maar het eerste waaraan ze merkte dat ze ziek werd, is ook het laatste dat haar nog kwelt: nog steeds ruikt en proeft ze bijna niets.

Veel Covid-19-patiënten, maar ook mensen die zich (nog) niet of nauwelijks ziek voelen, rapporteren verlies van reuk en smaak. In het Verenigd Koninkrijk is het daarom opgenomen in het lijstje symptomen waarbij je in quarantaine zou moeten, om zo meer besmettingsgevallen op te kunnen sporen. In Nederland staan geur- en smaakverlies niet in het blijf-thuislijstje, hoewel het symptoom bekend is bij het RIVM.

Wetenschappers waren in maart al op hun qui-vive. Zo doet Wageningen University & Research mee aan een internationale studie waarbij met een vragenlijst klachten van patiënten in ruim vijftig landen worden geïnventariseerd. Meer dan 30.000 respondenten telt het onderzoek tot nu toe. Maar wat er precies gebeurt met reuk en smaak bij Covid-19 weten de deskundigen nog niet.

Duidelijk is dat de veranderingen „ernstig” zijn, zegt geuronderzoeker Sanne Boesveldt aan de telefoon. „De achteruitgang in geur en smaak is enorm.” Omdat coronapatiënten niet in het lab kunnen worden onderzocht, wordt gevraagd wat ze ervaren. „Als ik mensen spreek, hoor ik soms: ik proef helemaal niets meer.”

Peper en munt

Bij een gewone griep of verkoudheid is een verstopte neus vaak de boosdoener – allicht dat je dan niks meer ruikt. Bij het nieuwe coronavirus, lijkt iets anders aan de hand. „Een hypothese is dat reuk- en smaakverlies optreedt doordat het virus zich bindt aan een receptor die ook in de neus zit. De neus is een soort toegangspoort, van daaruit dringt het virus verder het lichaam binnen. Daardoor zou reukverlies al kunnen optreden voordat je andere klachten krijgt.”

Reuk is kwetsbaarder dan smaak, bij veel aandoeningen verliezen mensen wel hun reuk maar niet hun smaak. Maar hoewel niet iedereen reuk en smaak even goed kan onderscheiden – wat je ‘proeft’ is een samenspel van zintuigen – lijken bij Covid-19 beide te worden verstoord.

De enige sensaties die dan nog overblijven, zijn tinteling, hitte en verkoeling – bijvoorbeeld van koolzuur, rode peper of munt. Het is het trigeminale systeem, het vrij onbekende, derde proefzintuig, dat hiervoor zorgt.

Zo herinnert Erwteman zich het sapje met gember, citroen, limoen en rode peper dat haar man voor haar maakte toen ze net ziek was. „Dat brandde aangenaam in mijn keel, het was alles wat ik proefde.” Het is de vraag hoe goed ze die heftige prikkels waarnam. Want zelfs dat trigeminale systeem lijkt bij veel patiënten minder goed te werken”, zegt Boesveldt.

Wat Erwteman in elk geval extreem goed ruikt, zegt ze, is de geur van desinfectiemiddel. „Het is er niet, maar ik ruik het wel.” Fantasiegeuren en vervormde geuren komen vaker voor bij mensen die slecht ruiken, maar ook voor dit fenomeen geldt dat het onderzoek naar het verband met Covid-19 nog aan het begin staat.

Koffie en melk

Esther Erwteman heeft in haar kookstudio in Amsterdam espresso gemaakt met een scheutje melk. Aan koffie merkt ze dat ze langzaam weer begint te proeven. „Vooral heftige smaken. De koffie proef ik, de melk niet.” Niet kunnen ruiken en proeven vindt bijna niemand prettig. Maar voor Erwteman, die kookt voor de kost, is het verschrikkelijk. Haar vegetarisch-Joodse kookboek Nosh was gelukkig klaar vóór corona. De kookstudio die ze met haar man runt, gaat 1 juni weer open. Met een neus en mond die ze nog niet vertrouwt, is dat spannend. „Alsof je een blinde een portret laat schilderen”, zo omschrijft ze het. „Ik kauw iets en het is er niet. Ik ruik aan iets en het is er niet. Alles wat ik kook, moet ik door anderen laten proeven.”

Ze mist het stuivend frisse dat opstijgt als je een bos verse kruiden fijnhakt, de diepe smaak van goede olijfolie. „De eerste slok van een glas wijn, het enige moment waarop je alle nuances proeft.”

Hoewel ze weet wat ze mist, kan ze de geuren niet oproepen. Ze droomt zelfs niet meer over eten, zegt ze sip. De angst om aan het virus te overlijden, heeft ze achter zich gelaten. Maar lichte paniek is er nog steeds. „Ga ik ooit weer plezier krijgen in eten? Ik eet alleen maar functioneel nu. Ineens zie je hoeveel je eigenlijk oplost en regelt met eten.” Fêteren, troosten, zorgen, bezig zijn, vieren. „Alles is eten. Ik ben een etende mens.”

Op Moederdag at ze voor het eerst weer een beetje met smaak. Ze kreeg rode curry als ontbijt – tomaat, pittige masala, het zachte van paneer en kokos, ja, lekker. De matzeballen die haar moeder traditiegetrouw voor Pesach maakt, heeft Erwteman dit jaar ingevroren tot ze het waard zijn om gegeten te worden – als ze weer goed proeft.

Voorlopig haalt ze ‘smaak’ uit textuur: zijdezachte hummus, smeuïge geblakerde aubergine, knapperige pistachenootjes, knisperend Maldon-zout.

Gember en zoethout

Combineer warm en koud, krokant en zacht, klein en groot, pittig en verkoelend. Kook zelf, eet met aandacht en volg (als je ook voor anderen kookt) het recept. Als iemand weet hoe je met gemankeerde zintuigen lekker eet, is het Joke Boon (59). Ze is de blinde portretschilder onder de kookboekenschrijvers – op vierjarige leeftijd werden haar amandelen getrokken, waarna ze hevig verkouden werd en haar reuk verloor. Die is nooit meer teruggekomen, vertelt ze, terwijl ze zoethoutthee met verse gember drinkt. Ze proeft zoet, zuur, zout, bitter en umami (hartig), de ‘tongsmaken’. Haar trigemenale systeem, voor pit en prikkels, werkt ook. Maar ze ruikt niets.

Haar moeder liet kleine Joke van haar bord mee eten, „zo proefde ik wat ik verwachtte, dat het lekker was.” Ze móést wel van eten leren genieten, want „alle communicatie verliep bij ons thuis via eten”, niet over eten praten was niet meedoen.

Eenmaal volwassen en uitgedokterd leerde ze eten anders benaderen. Eten kun je zien, kun je horen („een wortel klinkt anders dan een appel”) en voelen. „Zelfs de klank van de woorden geeft eten smaak.” Ze experimenteerde met al haar zintuigen, merkte dat anderen haar recepten wilden, en sinds 2010 is ze kookboekenschrijver. Zoals Boon over eten praat – over de gelaagdheid van smaken in de Indonesische en Mexicaanse keuken, of over de geconcentreerde smaken uit haar nieuwe voedseldroger – zou je bijna niet geloven dat ze niets ruikt.

Lees ook: Hoe ruiken we dat iets zoet is? Zoet próéf je toch alleen?

Boon heeft geleerd om smaken te „ervaren”, anders dan met haar neus. De vragen die ze nu krijgt van mensen die door corona hun reuk en smaak kwijt zijn, zijn soms bijna wanhopig. Ook omdat nog niet vaststaat dat het altijd goed komt. Wanhoop niet, zou ze willen zeggen. „Als je loslaat wat je gewend bent, vind je nieuwe manieren om te proeven.”

Boon zal haar reuk nooit terugkrijgen. Voor coronapatiënten is er hoop – maar geen zekerheid. „Van patiënten horen we dat het lang kan duren, weken of maanden soms”, zegt Boesveldt. Of geur en smaak altijd terugkomen en zich op lange termijn volledig herstellen, weet niemand.

Roos en kruidnagel

Wat Boesveldt hooguit kan aanraden is een in Dresden ontwikkelde reuktraining, waarbij je minstens twaalf weken, twee keer per dag vijf keer roos, citroen, eucalyptus en kruidnagel opsnuift. „Ik was daar sceptisch over, maar het lijkt erop dat die training zorgt voor óf meer receptoren óf betere verbindingen met de hersenen. Mensen hebben er baat bij.”

Dat wanhoop en zelfs depressie op de loer liggen bij reukverlies, weet ook Boesveldt. „Je mist niet alleen je eetlust en je plezier in eten, ook de geur van je geliefde en je kinderen ruik je niet. Geur hoort bij alle facetten van het leven.”

Meedoen aan het reuk- en smaakonderzoek kan via: gcchemosensr.org/surveys/nl/

Aanvulling (4/6): na publicatie van dit artikel heeft het RIVM op 31 mei ‘plotseling verlies van reuk en/of smaak (zonder neusverstopping)’ toegevoegd aan het lijstje symptomen waarbij je thuis zou moeten blijven.