Een busconcessie met een verdachte geur

Keolis Vervoersbedrijf Keolis heeft waarschijnlijk geheime afspraken gemaakt met busbouwer BYD, om een concessie binnen te halen.

Bussen van vervoersbedrijf Keolis in de remise, 2018. In een summiere verklaring over de mogelijke aanbestedingsfraude meldt het bedrijf dat het „onregelmatigheden denkt te hebben ontdekt”.
Bussen van vervoersbedrijf Keolis in de remise, 2018. In een summiere verklaring over de mogelijke aanbestedingsfraude meldt het bedrijf dat het „onregelmatigheden denkt te hebben ontdekt”. Foto Olaf Kraak / ANP

Ophef in het oosten. Vervoersbedrijf Keolis Nederland heeft waarschijnlijk fraude gepleegd bij het binnenhalen van een vergunning voor het exploiteren van busvervoer. Andries Heidema, commissaris van de koning in Overijssel, is „zeer bezorgd over de gang van zaken rond Keolis”, schreef hij dinsdag aan de Provinciale Staten. Op verzoek van de provinciale PVV vindt op 3 juni een spoeddebat plaats. Overijssel, Flevoland en Gelderland hebben landsadvocaat Pels Rijcken ingeschakeld voor een juridisch onderzoek.

De zaak kwam naar buiten door een publicatie van nieuwssite Follow The Money, afgelopen weekend. Daarin werd onthuld dat Keolis geheime afspraken heeft gemaakt met de twee bedrijven die de ruim 300 elektrische bussen voor de concessie leveren. Het gros van de bussen (259 stuks) komt van het Chinese concern BYD, ’s werelds grootste leverancier van elektrische voertuigen. In sideletters is vastgelegd dat de bedrijven geen boetes of rechtszaken hoeven te vrezen als ze de bussen te laat leveren. De contractuele afspraken over leverdata worden door de sideletters onderuitgehaald. Keolis kon daardoor een scherper bod uitbrengen in de aanbesteding.

Keolis Nederland, dochter van het Franse concern Keolis en voorheen bekend als Syntus, strijdt met andere vervoersbedrijven via aanbestedingen om het recht gedurende een langere periode – vaak tien jaar – het vervoer te verzorgen in een regio. Provincies schrijven de aanbestedingen uit en kiezen de vervoerder. Zij stellen onder meer eisen aan routes, frequenties en materieel. Inzet van ‘zero-emissiebussen’ is een eis bij elke nieuwe aanbesteding.

In september 2019 won Keolis de nieuwe concessie IJssel-Vecht, lopend van eind dit jaar tot eind 2030, tot vreugde van de vorige zomer aangetreden topman Frank Janssen. „De concessie IJssel-Vecht is het eerste voorbeeld in Nederland waarbij echt invulling wordt gegeven aan hoe men in een groot gebied reizigers onbegrensd wil laten reizen”, zei hij bij de definitieve gunning in november.

De concessie omvat de Veluwe en Midden-Overijssel en wordt later uitgebreid met Lelystad en IJsselmond. Het contract heeft een waarde van 900 miljoen euro, Keolis rekent op 17 miljoen reizigers per jaar. Overijssel, Flevoland en Gelderland werken samen onder de merknaam RRReis.

Lees ook over de ophef rond de grote bestelling van Chinese bussen

‘Onregelmatigheden’

Van vreugde is geen sprake meer bij Keolis. Het in Deventer gevestigde bedrijf wil niets kwijt over de zaak en zelfs niet bevestigen dat de operationeel directeur en de vlootmanager zijn geschorst. Een summiere verklaring meldt dat Keolis „onregelmatigheden denkt te hebben ontdekt” en onderzoek doet. BYD weigert ook commentaar.

Gedeputeerde Bert Boerman (ChristenUnie, net als commissaris van de koning Heidema) is op 20 mei mondeling geïnformeerd door Keolis-directeur Janssen, zegt een woordvoerder. „De drie provincies willen nu eerst alle relevante stukken ontvangen van Keolis. We laten uitzoeken wat de juridische gevolgen kunnen zijn voor de aanbesteding. Het is te vroeg om daarover te speculeren.”

Tot voor kort waren de banden tussen Boerman en Keolis – al jaren de vervoerder in de regio – goed. Dat bleek toen hij vlak voor de gunning van de concessie een trein naar zich vernoemd kreeg. „Achteraf bezien niet handig”, vond de provincie toen. De deal tussen Keolis en BYD roept opnieuw vragen op over de band tussen vervoerder en gedeputeerde.

Waarom is tijdig leveren van de bussen zo’n gevoelig punt? De drie provincies eisten van inschrijvers een aparte garantie van hun busleverancier, blijkt uit het ‘Beschrijvend document’. Daarin wordt gevraagd om „door de desbetreffende leverancier ondertekende documenten, waarin een tijdige levering wordt gegarandeerd”. De passage is onderstreept.

Elektrificering busvloot

Een ingewijde die anoniem wil blijven bevestigt dat de gevraagde leveringsgaranties specifieker waren dan gebruikelijk. De provincies eisten dat de vervoerder de busvloot stapsgewijs zou elektrificeren, met data en aantallen bussen erbij.

Volgens Keolis was zekerheid over tijdige levering een van de redenen om te kiezen voor BYD en niet voor de Brabantse concurrent VDL. „Dat gaf ons te veel onzekerheid”, aldus de woordvoerder van Keolis destijds. Onzin, zegt de woordvoerder van VDL nu. „We konden aan alle eisen voldoen, we hebben gezegd dat we tijdig konden leveren.” Klachten van VDL over de Chinese concurrentie, naar aanleiding van de grote bestelling van Keolis, zorgden eind vorig jaar voor een heuse busrel.

Bronnen die vertrouwd zijn met ov-aanbestedingen vermoeden dat BYD de sideletters heeft weten te ontfutselen aan Keolis. In ruil kreeg Keolis korting op de bussen en kon de vervoerder een scherper bod uitbrengen bij de overheid. Het aantal ‘dienstregelinguren’ dat Keolis bood, lag aanzienlijk boven dat van de drie andere bieders. Dat had een bel moeten doen rinkelen bij de provincies, zegt een ingewijde. „Als één partij er zo uitschiet, moet je als opdrachtgever nader onderzoek doen.”

Wijnand Veeneman, onderzoeker openbaar vervoer aan de TU Delft, plaatst de zaak in de context van de transitie van dieselbussen naar zero-emissiebussen die Nederland in hoog tempo doormaakt. „De markt voor elektrische bussen is overspannen, producenten kunnen de vraag niet aan. Dat maakt de transitie ingewikkeld en zorgt voor dit soort zaken waar een rechter aan te pas moet komen.” De zekerheid die de overheid aan vervoerders vraagt, botst volgens Veeneman met de onzekerheid tussen vervoerders en leveranciers.

De voorbereidingen voor de concessie zijn in volle gang. Opnieuw aanbesteden is niet aantrekkelijk voor de provincies: dat duurt twee jaar en al die tijd rijdt Keolis door met oude bussen. De concessie aanbieden aan de nummer twee bij de aanbesteding is ook geen optie, zegt Pier Eringa, topman van Transdev (Connexxion). „In dat geval zeg ik: dank u, maar niet onder de voorwaarden van toen. Corona heeft alles veranderd.”