Opinie

Het dashboard stelt ons voor morele keuzes

Maxim Februari

Autometaforen zijn leuk. Zeker als je thuis zit en zin hebt in een ritje naar de verte. Er komen beelden boven uit oude, schuldeloze tijden, toen filmsterren nog zonder schade langs de Côte d’Azur konden rijden in twoseaters. Ik heb Fernweh en droom van auto’s.

In een dergelijke romantische stemming heb ik het afgelopen jaar weleens een autometafoor gebruikt om uit te leggen wat ethiek is. Mensen denken vaak dat ethiek de rem is: net wil je gas geven en ervandoor stuiven of er komt een ethicus langs – en die trapt op de rem. Dit is niet hoe ethiek werkt, beweer ik dan. Ethiek is het stuur, waarmee je aangeeft waar je naartoe wilt. Ethiek is de motor, de meest vitale krachtbron van het samenleven.

De dashboardmetafoor van de regering heeft daarom vanzelfsprekend mijn sympathie. Dat je beleid moet afstemmen op de informatie die je voor je ziet is net zo’n verhelderende en tegelijk stupide metafoor als mijn eigen bewering dat ethiek geen rem is. Je komt er niet ver mee, maar het is wel waar. Het is wel waar, maar je komt er niet ver mee. Straks, in de weerbarstige praktijk, zul je de metaforen weer aan elkaar moeten plakken, auto in elkaar knutselen, verwende filmsterren erin, Côte d’Azur ernaast en klimaatalarm op de achtergrond.

In die weerbarstige praktijk is alleen al het dashboard gecompliceerd. Naast de metertjes van minister De Jonge voor besmettingen, virussen en opnames, heb je nog talloze andere metertjes nodig op je instrumentenpaneel. Cijfers over werkeloosheid en welvaartsverlies. Cijfers over onderwijsachterstand. Cijfers over niet-Covid-gerelateerde zorg.

Zo heeft adviesbureau Gupta Strategists de getallen rondom de ziekenhuisopnames berekend in het rapport ‘Het koekoeksjong dat COVID heet’. De aanpak van de pandemie heeft tot nu toe 13.000 tot 21.000 gezonde levensjaren van Covid-patiënten gered, maar tegelijk ook honderd- tot vierhonderduizend gezonde levensjaren van andere patiënten gekost.

Door overige behandelingen af te zeggen en uit te stellen zijn onevenredig veel levensjaren verloren gegaan, schrijft Gupta. Dit probleem was al vaker gesignaleerd, maar in het rapport staan schattingen en grafiekjes. „Zoals de situatie er nu uitziet, zullen dit jaar in totaal 150.000 tot 200.000 hartpatiënten geen zorg ontvangen”, schreef het adviesbureau eerder, in samenwerking met de ‘Value Based Healthcare Afdeling’ van een medisch technologiebedrijf.

Value Based? Jawel, hier komt de ethiek om de hoek scheuren. De metertjes die je nu op het dashboard voor je ziet, eentje met gewonnen en eentje met verloren levensjaren, stellen je voor een keuze. Een normatieve keuze, waaraan waarden te pas komen. Hoeveel geld wil je aan zorg gaan besteden? Ten koste van wat? Ten bate van wie? Ethiek is het stuur: waarheen wil je het liefst in de toekomst?

Dankzij de coronacrisis luisteren politici eindelijk naar de feiten, hoor je hier en daar tevreden zuchten. Maar dat lijkt me te kort door de bocht. Want naar welke feiten zouden ze dan luisteren? Naar het onderste metertje, het bovenste metertje? Als het goed is, leveren experts niet alleen feiten, maar kijken ze ook naar de waarden waarmee de samenleving het ecosysteem van de feiten bestuurt. Alleen al het begrip gezondheid is value based: wat zijn gezonde levensjaren? Jaren zonder ziekte? Jaren waarin je je leven naar voldoening kunt leven? En wie bepaalt dat?

Als de coronacrisis ons iets leert, dan is het wel hoe lastig zo’n pandemie valt te overzien, ook voor onderzoekers. Je hebt tegelijk kennis nodig op het gebied van virologie, gezondheidszorg, politiek, sociale cohesie, economie, nationale cultuur. Je hebt netwerkspecialisten nodig, zegt bijvoorbeeld complexiteitsonderzoeker Wander Jager op het wetenschapsblog Elephant in the Lab. Communicatiedeskundigen. Juristen die beoordelen welk beleid met grondrechten wringt.

Je kunt suggereren dat je goed bezig bent als je geen chloor drinkt en je op feiten baseert, maar met feiten alleen kom je nergens. Met een willekeurige roep om ‘meer data’ ook niet. Allereerst wil je dat onderzoekers en onderzoeken betrouwbaar zijn. De pandemie leidt tot een stortvloed aan publicaties, „maar de kwaliteit laat nogal eens te wensen over”, schrijft het wetenschapskatern van deze krant. De overheid dwingt onderzoekers haastwerk te leveren, schrijft wetenschapscolumnist Cecile Janssens. Dat levert waarschijnlijk geen bruikbare kennis op.

Bovenop de deugd van de betrouwbaarheid heb je waarden nodig. Om te bepalen wat gezondheid is, wat een open samenleving is, wat veilige gegevensverwerking is. Je moet kortom niet alleen iets willen weten, je moet vooral weten wat je wilt.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.