Opinie

Complotten? Journalist moet in de spiegel kijken

Dit is de eerste echte post truth-crisis. 5G-masten worden in de fik gezet uit corona-angst en bijna een zesde van de Nederlanders gelooft dat het virus een biowapen is. Mensen trekken zich online steeds dieper terug in echokamers waar boven onder is en onder boven.

Het is aantrekkelijk om te wijzen naar giftige desinformatiecampagnes. Internet wordt volgepompt met onzin die mensen conditioneert, vrij naar Hannah Arendt, „om alles te geloven en tegelijk niets, om te denken dat alles mogelijk is, en niets waar”. Het zou daarnaast best kunnen dat de nieuwe generatie complotdenkers gedreven wordt door nihilisme en egobevrediging, zoals Bas Heijne zaterdag schreef in NRC.

Maar die verklaringen missen de kern. Journalisten moeten eens in de spiegel kijken. De omarming van alternatieve media komt mede door wantrouwen in traditionele media. Bijna twee derde van de Nederlanders wantrouwt de pers, volgens het CBS. Dat is al jaren ongeveer hetzelfde en komt echt niet alleen door Russische trollen en nihilistische aluhoedjes.

Mediakritiek kán terecht zijn. Als je hashtags als #lügenpresse wegdenkt, klinken veelgehoorde vragen over de rol van de pers best redelijk. Is het RIVM te kritiekloos gevolgd? Zijn bepaalde experts genegeerd? Is China te makkelijk geloofd?

Het zijn exact die vragen die complottheorieën pretenderen te beantwoorden. Hun antwoorden zijn vaak potsierlijk, de vragen niet altijd. Media stellen ze opvallend weinig over hun eigen verslaggeving. Ik heb nog maar weinig openbare reflectie gezien van kranten en journaals over hoe ze het de laatste tijd hebben gedaan bijvoorbeeld.

Wie bewaakt de waakhond? Er zijn ombudsmannen, een Raad voor de Journalistiek, correctierubriekjes, maar het is allemaal vrij tandenloos en in coronatijd nog zonder zichtbare gevolgen. Journalisten doen cruciaal en dapper werk maar zijn niet feilloos. Ik ook niet trouwens - als we nu toch bezig zijn. In maart twitterde ik vanaf de zijlijn veel te stellig over de kans op meer dan honderdduizend doden in Nederland.

De mechanismes van verantwoording zijn niet meegegroeid met de macht van media, nu alles is gemediatiseerd in quarantaine. Het wantrouwen in instituties en media komt niet alleen door manipulatie maar is ook een crisis van verantwoording. Er is een verantwoordingskloof en dat maakt cynisch.

Wie bij de Action werkt, wordt op staande voet ontslagen als hij een plastic tasje jat. Wie in 2007 bij Goldman Sachs werkte, kon het financiële stelsel helpen opblazen en gewoon zijn bonus opstrijken. Wie nu bij een gezaghebbend medium werkt, kan potentieel de publieke discussie finaal de verkeerde kant opsturen, en daarna gewoon doorgaan alsof er niks is gebeurd.

Als over de eigen missers niet opener en doortastender verantwoording wordt afgelegd, dreigen journalisten de bankiers van deze crisis te worden. Alleen dan zonder bonussen.

Wouter van Noort (w.vannoort@nrc.nl, @WvNoort) vervangt deze weken Lotfi El Hamidi op deze plek.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.