'De Belastingdienst is intern ontploft'

Toeslagenaffaire Ambtenaren bij de Belastingdienst voelen zich niet meer beschermd nu de staatssecretaris kiest voor personele strafmaatregelen.

Staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Financiën, D66) in gesprek met ouders die slachtoffer werden van de toeslagenaffair bij de Belastingdienst.Foto Arie Kievit
Staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Financiën, D66) in gesprek met ouders die slachtoffer werden van de toeslagenaffair bij de Belastingdienst.Foto Arie Kievit

Altijd viel er één ding op, als Menno Snel in de Tweede Kamer weer eens verantwoording aflegde voor alles wat er was misgegaan in de toeslagenaffaire: hij bleef achter zijn mensen staan. De vorige staatssecretaris van Financiën (D66) weerstond de druk van Tweede Kamerleden, gedupeerde ouders en hun advocaten om verantwoordelijke ambtenaren persoonlijk te straffen. Aan die bescherming door de politieke leiding lijkt nu een eind te zijn gekomen.

Vorige week dinsdag maakte Snels opvolger Alexandra van Huffelen (D66) bekend aangifte te hebben gedaan bij het Openbaar Ministerie. Een extern juridisch adviseur vond serieuze aanwijzingen dat er in het toeslagendossier ambtsmisdrijven zijn gepleegd door de Belastingdienst. Zo zou er mogelijk sprake zijn geweest van ‘beroepsmatige discriminatie’ en ‘knevelarij’, het ten onrechte vorderen van geld van belastingplichtigen.

Lees ook: Aangifte tegen Belastingdienst slaat in als een bom

De aangifte, zo benadrukte Van Huffelen, was niet gericht tegen individuele ambtenaren maar tegen de organisatie. Het is aan het OM te onderzoeken of er inderdaad strafbare feiten zijn gepleegd en zo ja, of daar bepaalde functionarissen verantwoordelijk voor zijn te houden.

Nieuwe afspraken over carrière

Op dezelfde dag nam de staatssecretaris nóg een besluit. Daarmee schoof Van Huffelen de toeslagenaffaire al wel in schoenen van enkele individuele topambtenaren. Vier voormalige leden van het zogeheten Managementteam Fraude werd de wacht aangezegd. Formeel werden zij niet ontslagen of op non-actief gesteld, zoals in diverse media werd bericht. Wel werden er „versneld afspraken gemaakt over hoe zij de komende jaren hun carrière bij de Belastingdienst zouden vervolgen”, aldus een interne mail van de waarnemend directeur-generaal Toeslagen. Wat die ‘nieuwe afspraken’ precies inhielden, bleek toen vrijdag uitkwam dat één van de betrokken ambtenaren, Hans van der Vlist, aan zijn eigen mensen had laten weten dat hem was gevraagd „een stap terug te doen als algemeen directeur van de FIOD”.

Volgens verschillende bronnen bij de Belastingdienst is de functie van de drie anderen ook ter discussie gesteld. Dat bevestigt een woordvoerder van Financiën desgevraagd. Hij zegt dat drie betrokken managers „een stap opzij” hebben gezet, „gelet op de aangifte bij het OM”. De vierde manager, de voormalig directeur Toeslagen, is uit zijn huidige functie als directeur MKB gezet.

Hoewel de vier topambtenaren formeel niet zijn ontslagen, wordt deze stap binnen de organisatie ervaren als een sanctie. Zonder het strafrechtelijk onderzoek van het OM af te wachten heeft de (politieke) leiding van het departement in de ogen van collega’s besloten om de vier „gezichtsbepalende” managers te straffen. Zij waren lid van het team dat leiding gaf aan de fraudeaanpak in de jaren 2013-2016 waarbij op grote schaal de kinderopvangtoeslag ten onrechte werd stopgezet. De woordvoerder zegt dat uit de genomen „stappen” „niet mag worden geconcludeerd dat er sprake is van strafbare feiten”.

De vier ambtenaren zijn niet de eerste gesneuvelde functionarissen in de toeslagenaffaire. In januari werd de hoogste ambtelijke baas van de Belastingdienst, Jaap Uijlenbroek, door minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) uit zijn functie gezet.

Bij de fiscus is de strafrechtelijke aangifte „als een bom ingeslagen”, zo schreef de waarnemend directeur-generaal in haar interne weekbericht. Ze beschrijft een „stroom aan emoties”, zoals boosheid, frustratie, angst, verbazing en schaamte.

Gevoel van onveiligheid

Binnen de dienst heeft het bericht over de topambtenaren voor nog veel meer angst en frustratie gezorgd. Het waren alle vier „zeer gewaardeerde managers en collega’s”, zegt een bron. „Veel mensen die ooit iets voor Toeslagen hebben gedaan vragen zich af: wanneer zijn wij aan de beurt?” Een andere bron bevestigt de onrust: „De dienst is intern ontploft. De angst is gigantisch omdat dit willekeur is, vanuit politiek opportunisme.”

In een interne brandbrief waarschuwden topambtenaren begin maart al voor een „gevoel van onveiligheid” onder medewerkers, nadat minister Hoekstra had gezegd de Rijksrecherche te willen inschakelen.

Het effect van de genomen maatregelen lijkt, binnen de Belastingdienst, het tegengestelde effect te hebben van wat Van Huffelen voor ogen heeft. Ze heeft de Tweede Kamer voorgehouden te werken aan een cultuurverandering waarbij een sfeer moet ontstaan „waarin mensen dingen open met elkaar kunnen bespreken, waarin dingen worden gedeeld en waarin rechtsstatelijkheid centraal staat”.

Woensdag debatteert Van Huffelen opnieuw met de Kamer over de toeslagenaffaire. Ze zal dan ook moeten uitleggen of het sanctioneren van topambtenaren onderdeel is van haar nieuwe personeelsbeleid. Of zal ze het juist verdedigen als blijk van kordaat ingrijpen en schoon schip maken, waar een deel van de Kamer vorig jaar al zo vaak om heeft geroepen?