Reportage

‘De verpleegsters op de afdeling droegen geen mondkapjes’

Gezondheidszorg Zuid-Amerika is het nieuwe epicentrum van de coronapandemie. De gezondheidszorg in Brazilië verkeerde al in slechte staat. Nu dreigt die ineen te storten.

Andréa Silva de Souza, zoekt op haar telefoon naar foto’s van haar aan Covid-19 overleden dochtertje Vitoria.
Andréa Silva de Souza, zoekt op haar telefoon naar foto’s van haar aan Covid-19 overleden dochtertje Vitoria. Foto Pilar Olivares

Met halfopen, dromerige oogjes ligt Vitoria Gabriele op een bruine ziekenhuisdeken. Uit haar neusvleugels hangen doorzichtige buisjes die in een wirwar met wit verband zijn vastgeplakt op haar wangen. Naast zich de uit haar mond gevallen groene fopspeen.

„Deze foto is een paar dagen voor haar overlijden gemaakt”, zegt moeder Andréa Silva de Souza (20) terwijl ze verder scrolt op haar telefoon, langs foto’s en filmpjes van haar dochtertje. „Vitoria is een jaar en twee maanden oud geworden”. Naast het tweepersoons matras op de grond in de kleine sloppenwijkwoning in Baixada de Fluminense, een van de armste en gewelddadigste regio’s van Rio de Janeiro, ligt een stapeltje luiers en een paars kinderrugzakje. Vitoria had een waterhoofd en lag als gevolg daarvan sinds haar geboorte al regelmatig in het ziekenhuis. Ook in april. Maar na een week werd ze ontslagen. De volgende dag thuis lachte en speelde ze weer, vertelt Andréa. Toen Vitoria twee weken later koorts en ademhalingsproblemen kreeg, werd ze met spoed opgenomen. Een paar dagen later overleed ze in het ziekenhuis. „Na haar overlijden is ze getest en ze bleek Covid-positief. Ze moet het virus in het ziekenhuis hebben opgelopen”, zegt Andréa. Vitoria is tot nu toe het jongste slachtoffer van de coronacrisis in Brazilië. Het grootste land van Latijns-Amerika telde tot zondag ruim 22.000 doden en 350.000 besmettingen en is in dat laatste opzicht na de VS het zwaarst getroffen land. Vrijdag riep de WHO Zuid-Amerika uit tot het nieuwe epicentrum van de pandemie.

Lees ook: Bolsonaro tiert, Brazilië schrikt

Afgelopen week kwamen er dagelijks soms ruim duizend dodelijke slachtoffers bij. Rio de Janeiro, de op twee na zwaarst getroffen deelstaat van het land, telde zondag rond de 4.000 doden tot nu toe. Het gezondheidsstelsel in de ruim twintig federale en gemeentelijke ziekenhuizen in Rio begint te bezwijken. Er zijn te weinig IC-plekken, er is een tekort aan beademingsapparaten en er is te weinig medisch personeel. Artsen moeten soms al kiezen wie ze wel en niet laten leven.

Andrea Silva de Sousa, laat een foto van haar eenjarige dochtertje Vitoria Gabriele zien op haar mobiele telefoon. Vitoria is overleden door het coronavirus. Foto Pilar Olivares

Doodsbang

Een ronde langs een zestal ziekenhuizen in Rio leert dat in de buitenwijken van de stad de problemen het grootst zijn. Zoals bij de permanent geopende medische dienst (UPA) in de voorstad Duque de Caxias, waar een speciale Covid-hulppost is opgezet. Onder een witte geïmproviseerde tent zitten meer dan vijftig mensen op blauwe klapstoeltjes te wachten. Ze hebben allemaal een mondkapje op, een poster op de muur zegt dat het dragen van maskers verplicht is als mensen op consult komen.

Als de deur openzwaait verschijnt een verpleegster in volledig beschermde plastic kleding. Met een doorzichtig scherm voor haar ogen roept ze de namen van de mensen die naar binnen mogen. Door een kier van de halfopen deur is te zien dat de zaal vol wachtende mensen zit, artsen en verpleegsters lopen druk heen en weer.

Ik heb mijn zoontje bij mijn zus gebracht. Als ik een tijdje klachtenvrij blijf, haal ik hem pas op. Ik wil niet nog een kind verliezen.

Andréa Silva de Souza moeder van overleden Vitoria

Foto Pilar Olivares
Een patiënt wordt weggereden uit de noodopvang bij het ziekenhuis in Duque de Caxias. een voorstad van Rio de Janeiro.
Foto Pilar Olivares
Foto’s Pilar Olivares

Van achter een donkerblauw mondkapje staart Carlos Alberto de Melo richting de uitgang. Iedere keer als de deur opengaat, veert hij op. Een uur geleden heeft hij zijn schoonmoeder naar binnen gebracht. „Ze was kortademig en had koorts. Ik heb zelf al corona gehad. Drie dagen lang kon ik nauwelijks ademen. Mijn neus zat dicht, via mijn mond kreeg ik bijna geen lucht, ik was doodsbang. Uit een scan bleek dat meer dan 20 procent van mijn longcapaciteit was aangetast”, zegt hij.

Een ambulance met het noodnummer 192 groot op de zijkant, rijdt met loeiende sirene langs. Vorige week was 98 procent van de capaciteit van de ziekenhuizen al bezet in Rio. De Vereniging van Artsen stelde dat als Rio een maand eerder gekozen had voor een volledige lockdown, de situatie minder dramatisch was geweest. Hoewel zowel de gouverneur van Rio Wilson Witzel als de burgemeester van de stad Marcelo Crivella vanaf het begin hebben opgeroepen tot vrijwillige quarantaine, en winkels en scholen zijn gesloten, blijft president Bolsonaro het tegenovergestelde verkondigen. Hij ziet het liefst dat het ‘gewone leven’ weer op gang komt en winkels en bedrijven opengaan om de economie te redden.

„Ik ben het niet helemaal oneens met Bolsonaro”, zegt Carlos Alberto de Melo vanachter zijn mondkapje. „Zet de jonge gezonde mensen aan het werk en houdt kwetsbare groepen zoals ouderen binnen. Nu ligt alles helemaal stil, zoveel mensen raken werkloos. Ik heb dan wel corona gehad, maar over de economische problemen maak ik me ook grote zorgen.”

Verpleegsters weigeren te werken

Onlangs bleek uit justitieel onderzoek dat meer dan negenhonderd bedden die zijn voorzien van ademhalingsapparatuur allang beschikbaar zijn. Maar ze kunnen niet worden gebruikt omdat er in de helft van de gevallen niet genoeg verplegend personeel is. Veel verpleegsters weigeren te werken omdat ze al maanden niet betaald zijn door de overheid. Het OM in Rio wil hen via een rechtszaak dwingen aan het werk te gaan.

Inmiddels zijn er meer dan tien noodziekenhuizen opgezet in voormalige Olympische sportlocaties en in het beroemde Maracanã voetbalstadion.

Volgens arts Marcos Alexandre Balieiro, die in publieke én privéziekenhuizen in Rio werkt, is de druk op medisch personeel enorm hoog. „Voor de coronacrisis hadden we al een slechte situatie in onze ziekenhuizen , en moesten we al kiezen tussen mensenlevens. Dat is nu alleen maar erger geworden”, zegt hij.

Het openbare ziekenhuis Salgado Filho in Rio de Janeiro, Brazilië. Foto Pilar Olivares

Balieiro hekelt de levensgevaarlijke situaties in sommige ziekenhuizen. „Op afdelingen waar mensen met andere klachten dan Covid worden behandeld, draagt het verplegend personeel geen beschermende kleding of mondkapjes. Ondertussen lopen ze wel het hele ziekenhuis door, naar buiten, en soms zelfs naar de Covid-afdeling. Veel patiënten zijn op die manier in het ziekenhuis besmet geraakt.”

Zo heeft ook haar dochtertje het coronavirus opgelopen, vermoedt Andréa Silva de Souza. „Mijn man maakte ruzie met de verpleegsters toen hij zag dat ze op de kinderafdeling geen beschermende kleding droegen. Er kwamen zelfs koeriers eten bezorgen voor de verpleegsters, ook zonder mondkapjes. Ik ben mijn dochtertje kwijt maar wat kan ik doen? In Brazilië ben je als jonge moeder uit een favela machteloos, rechten heb ik niet.”

Hoewel de situatie bij de particuliere ziekenhuizen en privéklinieken beter lijkt dan bij de openbare ziekenhuizen, zijn die voor de meeste Brazilianen ontoegankelijk omdat ze niet verzekerd zijn en de kosten hoog zijn. Sommige privéklinieken maken misbruik van de coronacrisis en berekenen juist nu woekerprijzen, ontdekte Maria de Fatima toen ze hulp zocht voor haar 82-jarige moeder. „We zijn eerst naar een privékliniek gereden omdat we zulke angstaanjagende verhalen horen over de publieke ziekenhuizen. Maar daar vroegen ze voor een consult al 5.000 real (bijna 1.000 euro). Ik ben direct vertrokken en naar een openbaar ziekenhuis gegaan.”

Ze loopt even uit de rij met familieleden die voor de ingang van het publieke ziekenhuis Miguel Couto in de chique wijk Leblon staan te wachten. Op straat trekt ze haar mondkapje weg en steekt een sigaret op. „Ik heb geen idee hoe het hier binnen is, maar we zijn nu in een van de rijkste buurten van de stad dus laten we hopen dat de publieke zorg hier beter is dan in de buitenwijken”, zegt ze.

Een week na de begrafenis van haar dochtertje weet Andréa Silva da Souza niet of ze zelf ook besmet is met het coronavirus. „Ik heb mijn zoontje bij mijn zus gebracht. Als ik een tijdje klachtenvrij blijf, haal ik hem pas op. Ik wil niet nog een kind verliezen.”

Andrea Silva de Souza, woont samen met haar partner de begrafenis van haar dochtertje Vitoria Gabriele bij. Vitoria stierf aan de gevolgen van het coronavirus. Foto Pilar Olivares