Reportage

Duitse hygiënecontroleur: ‘Blijft u nog maar een dagje binnen’

Contactonderzoek Telefonisch worden positief geteste Duitsers ondervraagd over waar ze zijn besmet en met wie ze contact hebben gehad. Alles om ‘infectieketens’ te onderbreken. Nederland gaat per juni iets vergelijkbaars doen.

Hygiënecontroleur Marcel Braeuer belt in Märkisch-Oderland met (mogelijk) besmette Duitsers. De regering stelde hier 50 miljoen euro voor beschikbaar.
Hygiënecontroleur Marcel Braeuer belt in Märkisch-Oderland met (mogelijk) besmette Duitsers. De regering stelde hier 50 miljoen euro voor beschikbaar. Foto Gordon Welters

Terwijl Marcel Braeuer met de hoorn aan zijn oor wacht tot zijn cliënt de telefoon opneemt, kijkt hij naar de muur tegenover zijn bureau. Daar hangen witte A4-tjes, waar 204 handgeschreven namen op staan.

Achter de meeste namen staat een vinkje. Dat zijn de mensen hier in het district Märkisch-Oderland, ten oosten van Berlijn, die besmet zijn geraakt met het coronavirus en inmiddels weer gezond zijn. Vijf mensen zijn overleden, achter hun namen staat een kruisje. Bij drie namen staat nog niets. Bij hen is coronabesmetting vastgesteld, hoe het afloopt is nog onzeker.

„Goedemiddag, u spreekt met Marcel Braeuer van het Gesundheitsamt” (de Duitse GGD), zegt de hygiënecontroleur. Hij en zijn collega’s hebben hier in hun kantoor in het stadje Seelow de afgelopen maanden dag-in-dag-uit aan de telefoon gezeten om de verspreiding van het coronavirus in te dammen. Voorlopig met succes.

De telefoon is in Duitsland al sinds het begin van de crisis een van de belangrijkste wapens in de strijd tegen het virus. Per telefoon worden mensen die positief zijn getest zo snel mogelijk benaderd en uitgebreid ondervraagd over wat ze de afgelopen dagen hebben gedaan en met wie ze contact hebben gehad. Nederland wil vanaf juni iets vergelijkbaars gaan doen.

Terugblikken en vooruitblikken

Bij het Duitse contactonderzoek gaat het erom uit te vinden waar mensen de besmetting hebben opgelopen (het terugblikkend onderzoek) én aan wie ze het virus mogelijk hebben doorgegeven (vooruitblikkend). Beide soorten onderzoek zijn belangrijk om zogenoemde ‘infectieketens’ te kunnen onderbreken.

Lees ook: Contactonderzoek? In België geven coronapatiënten maar weinig namen door

Was u op een verjaardag? Wie waren daar nog meer? Heeft u telefoonnummers van hen? Was er iemand bij die in een ziekenhuis werkt, of een verzorgingshuis? Bent u zelf bij iemand in zo’n instelling op bezoek geweest?

Per telefoon krijgen mensen ook te horen of ze in quarantaine moeten – omdat ze besmet zijn, of mógelijk besmet zijn. En als ze tegenstribbelen wordt hun zo vriendelijk mogelijk uitgelegd dat dit geen advies is, maar (anders dan in Nederland) een verplichting – waarvan ze een schriftelijke bevestiging krijgen. Wie niet gehoorzaamt en toch de deur uitgaat pleegt in Duitsland een strafbaar feit.

Ook moet iedereen aan wie een quarantaine is opgelegd dagelijks zijn temperatuur opnemen. En verplicht een dagboekje bijhouden, waarin temperatuur en andere symptomen worden opgetekend, om uiteindelijk aan de gezondheidsautoriteiten te kunnen overdragen.

De Corona-infectieketen van een persoon in district Seelow in kaart gebracht. Foto Gordon Welters

De 375 GGD’s in Duitsland, die voor dit alles verantwoordelijk zijn, vormen „de spil waar onze aanpak van de pandemie om draait”, volgens minister van Gezondheid Jens Spahn (CDU). Bondskanselier Merkel prees de 17.000 GGD-medewerkers eind april en zei: „Onze toekomst ligt in uw handen.”

„Als je iemand opbelt die contact heeft gehad met iemand anders die positief getest is, dan komt het erop aan de goede vragen te stellen”, zegt Steffen Hampel, arts en leider van de GGD in Seelow. „Sommige mensen zijn dankbaar dat je belt. Maar anderen zijn niet zo coöperatief en ook van hen heb je medewerking nodig.

„Als ze boos worden moet je ze laten uitrazen – want uiteindelijk moet je toch achter de waarheid zien te komen of ze het virus mogelijk hebben opgelopen of doorgegeven. Vergeet je naar één symptoom te vragen, dan kan je de verkeerde conclusie trekken, wat ertoe kan leiden dat de infectieketen verder gaat.

„Als je mensen met vragen in een bepaalde richting duwt, dan werkt het niet. Je moet open vragen stellen, maar wel doorvragen. Als mensen ontwijkend antwoorden moet je dat aanvoelen. Dat kan allemaal niet via een app of per email. Een persoonlijk gesprek is voor effectief contactonderzoek onontbeerlijk.

„Alleen zo kan je de samenhang van infectieketens ontdekken en ingrijpen. In maart hebben we bijvoorbeeld een besmettingsgeval weten terug te voeren op een vakantie aan de Oostzee en een grote viering van Internationale Vrouwendag. We hebben voor die ene uitbraak 128 mensen gebeld die ook bij die bijeenkomsten waren of later met de besmette persoon contact hadden. Van hen hebben we 84 mensen quarantaine opgelegd.

„Essentieel is dat wij de capaciteit hebben om mensen die mogelijk besmet zijn meteen te laten testen, zodat je kan voorkomen dat ze anderen aansteken. De zelfde dag of de volgende dag krijgen wij de testresultaten van het laboratorium.”

De afgelopen twee maanden hebben Hampel en zijn mensen op volle toeren gewerkt, om snel op nieuwe gevallen te kunnen reageren en meteen te gaan rondbellen. Het waren hele lange dagen, ze werkten in ploegendiensten, en ook in het weekeinde.

Steffen Hampel (rechts), directeur van de afdeling volksgezondheid van Märkisch-Oderland en Stefan Kastner (links), hoofd van de gespecialiseerde dienst hygiëne en milieugeneeskunde. Foto Gordon Welters

Wie niet gehoorzaamt en toch de deur uitgaat pleegt in Duitsland een strafbaar feit

Maar zelfs dat was niet genoeg. Het nabellen van zowel de mensen die besmet zijn, als de mensen door wie ze mogelijk aangestoken zijn én degenen die zij op hun beurt wellicht weer hebben besmet, is een bijzonder arbeidsintensieve en complexe bezigheid, een soort detectivewerk.

Hulp kreeg Hampels afdeling infectieziektes, normaal vijftien man sterk, van verschillende kanten. Tientallen collega’s van andere afdelingen werden tijdelijk naar het coronateam overgeplaatst. De Bundeswehr leende vijf militairen uit om de IT-afdeling te versterken.

En de regering in Berlijn stelde voor de overbelaste GGD’s in heel Duitsland in totaal 50 miljoen euro beschikbaar, onder meer om tijdelijke hulpkrachten in te schakelen voor de Kontaktpersonennachverfolgung, zoals het contactonderzoek in het Duits heet. Binnen enkele dagen hadden zich daarvoor meer dan 10.000 mensen aangemeld bij het RKI (het Duitse RIVM). Deze zogenoemde ‘containment scouts’ – hoofdzakelijk geneeskundestudenten – leerden in een korte training hoe ze de telefoongesprekken voor het contactonderzoek moeten voeren.

Lees ook: Plan Merkel-Macron voor ruim noodfonds breekt debat EU open

Symbolische voldoening

Een 54-jarige zelfstandig bedrijfspsycholoog, die zijn praktijk tijdelijk stopzette om in Seelow als containment scout aan de slag te gaan, vindt de training uitstekend en het werk boeiend. Over de betaling, die varieert per GGD, zegt hij met een knipoog: „Voor studenten is het heel goed betaald. Voor mij levert het symbolische voldoening.”

Voor de Duitse GGD’s betekent de coronacrisis niet alleen enorm veel werk, maar ook een late erkenning van hun belang. „Jarenlang is er systematisch op de GGD’s bezuinigd”, zegt Ute Teichert, directeur van de Academie voor Publieke Gezondheidszorg, aan de telefoon. „Daardoor is er al lang veel te weinig personeel. Hoewel daar vaak over geklaagd is, heeft de politiek het pas door de coronacrisis tot zich laten doordringen.

„Contactonderzoek doet een GGD altijd al, bij allerlei infectieziektes. Maar nu moest het op opeens zo’n enorme schaal gebeuren, dat het een probleem werd.

De uitslag van de coronatest was negatief, voor de zekerheid werd de man een quarantaine van twee weken opgelegd

Een trainee belt in Märkisch-Oderland met (mogelijk) besmette Duitsers. Achter haar een lijst met namen van besmette personen. Een vinkje betekent ‘genezen’. Foto Gordon Walters

„Het is fijn dat de bondskanselier en anderen inmiddels hebben erkend hoe belangrijk de GGD’s zijn. Maar de vraag is nu of ze structureel versterkt worden. Een arts in een ziekenhuis verdient gemiddeld 1.500 euro per maand meer dan een GGD-arts. Als daar niets aan verandert, zal het ons niet lukken het personeelstekort op te lossen.”

De grote drukte is bij de meeste Duitse GGD’s inmiddels voorbij, nu het aantal nieuwe gevallen afneemt. Maar gebeld wordt er nog steeds veelvuldig, onder meer om mensen in quarantaine te vragen hoe het met hen gaat, of ze hulp nodig hebben, bijvoorbeeld bij het boodschappen doen, of hun symptomen erger worden of juist afnemen en of ze misschien een verklaring voor hun werkgever nodig hebben.

De man die hygiënecontroleur Braeuer aan de lijn heeft, had symptomen die op Covid-19 wezen. Een coronatest was weliswaar negatief, maar een test kan het virus ook wel eens missen. Voor de zekerheid werd de man daarom een quarantaine van twee weken opgelegd.

Nu, veertien dagen later, hoopt hij te horen te krijgen dat hij de volgende dag, Hemelvaartsdag, weer naar buiten mag. Hij heeft immers net een tweede test gedaan, die opnieuw negatief was. Maar Braeuer is streng. „Heeft u nog symptomen? Welke? Het spijt me, maar nee, dan moet ik uw quarantaine toch nog met een dag verlengen. Nee, echt, morgen moet u nog thuis blijven. Ik wens u veel beterschap.”

Als het gesprek voorbij is legt Braeuer uit dat de symptomen van de man eigenlijk niet meer op corona wijzen: hij snottert nog, maar hij heeft zijn reukvermogen niet verloren. Voor zover bekend heeft hij ook geen contact gehad met een besmet persoon. Waarom wilde Braeuer hem dan toch, na twee negatieve tests, nog één dag binnen houden?

„Vermoedelijk heeft hij iets anders onder de leden waarmee hij mensen kan aansteken. Misschien griep, want hij heeft geen griepprik gehad.” En met een glimlach voegt hij daaraan toe dat het hier de volgende dag niet alleen Hemelvaartsdag en vaderdag is, maar ook ‘Herrendag’. Traditiegetrouw trekken mannen er dan in groepjes op uit om zonder vrouwen te gaan barbecueën en veel bier te drinken. Ook een griepje is dan makkelijk overgedragen, en als de GGD dát kan voorkomen…