Reportage

‘De lokale boekhandel als sociaal instituut verdwijnt’

Boekwinkels Amsterdam De helft van de boekwinkels dreigt landelijk om te vallen. In Amsterdam zijn boekhandelaren iets optimistischer, al slaan ze voor het eerst in de geschiedenis de handen ineen om het tij te keren.

Ton Schimmelpennink (links) praat met een klant op de stoep voor zijn boekhandel aan de Weteringschans. De zaak is inmiddels gesloten.
Ton Schimmelpennink (links) praat met een klant op de stoep voor zijn boekhandel aan de Weteringschans. De zaak is inmiddels gesloten. Foto Niels Blekemolen

Gewapend met een uitgeprinte lijst met boektitels beklimt een oudere man de houten ladder. Onder hem scharrelen nog twee klanten, op nog geen vierkante meter, op zoek naar vergeten literaire parels in de uitdunnende boekenkast. Als er al sprake was van een woekerend virus in de laatste uren van Boekhandel Schimmelpennink, dan was het wel het boekenvirus.

De winkel ruikt nog altijd naar pijptabak in plaats van naar desinfecterende handgel. Spatschermen zijn er niet. Het coronavirus, dat andere boekhandels tot nieuwe werkelijkheden dwong, klinkt alleen weemoedig door in het sluiten van de winkel, volgens eigenaar Ton Schimmelpennink „een onvermijdelijke optelsom”, maar nu zonder afscheidsfeest.

Boekhandel Schimmelpennink.

Foto Niels Blekemolen

Hij legde geld toe om zijn „boekenparadijs/ tweede huiskamer/ buurtcafé” draaiende te houden. „Internetgigant bol.com, die inmiddels 30 procent van de markt in handen heeft, draagt bij aan de dalende omzet- en inkomstenspiraal” van de laatste jaren, verklaart Schimmelpennink in zijn afscheidsbrief. Hoewel hij niet „het eeuwige leven” heeft (een licht hartinfarct vorig jaar maakte hem daar van bewust), wenste hij dat zijn zaak wel toe. Maar „overnameperspectief ontbrak” omdat de pandeigenaar de overgang aan zou grijpen voor een marktconforme huurverhoging, die „onmogelijk kon worden opgebracht”.

Geen vetpot

Nog geen kilometer verderop kijkt Mark Carpentier, eigenaar van boekhandel Zwart op Wit in de Utrechtsestraat, tegen een zelfde doemscenario aan. „De huiseigenaar wil ons weghebben. Toen we het pand in 1985 van hem huurden, kon hij het aan de straatstenen niet kwijt. Nu wil hij niet eens met ons delen wat hij aan huur wil vragen omdat hij niet gelooft dat wij dat kunnen opbrengen.”

Het huidige huurcontract vervalt in de zomer van 2021. Anticiperend op een gedwongen vertrek heeft Carpentier in 2019 Boekhandel Mulder in de Cornelis Schuytstraat overgenomen. Hoewel de boekhandel „nooit een vetpot” is geweest, lopen beide zaken sinds de uitbraak van de coronacrisis „als een trein”: „we zien veel nieuwe gezichten”.

Op de deur van Zwart op Wit prijkt een A4’tje met daarop de leus ‘Amsterdammers kopen hun boeken bij een Amsterdamse boekwinkel’. Zo’n dertig Amsterdamse boekhandels hebben voor het eerst de handen ineengeslagen: „Samen staan we sterk. We kunnen uw steun als lokale winkeliers goed gebruiken.”

In april maakte de Koninklijke Boekverkopersbond (KBb) bekend dat bijna de helft van de fysieke boekhandels in Nederland binnen een jaar verwacht om te vallen. Sommige boekwinkels zagen hun omzet met zo’n 80 procent dalen. Een rondgang in Amsterdam doet vermoeden dat die daling minder is. Sommige boekhandels – zoals Zwart op Wit en Island Bookstore – zagen juist een omzetstijging, maar dat boekhandels pijn lijden lijdt geen twijfel. Veel Amsterdamse boekhandelaren schroefden hun openingstijden terug tijdens de ‘intelligente lockdown’, sommigen, zoals Scheltema, sloten de deuren helemaal en weer anderen werkten met een afhaalloket (Van Rossum in de Beethovenstraat).

Terwijl er meer wordt gelezen dan ooit, wordt er ook meer dan ooit online besteld. Alle boekhandelaren zijn het unaniem eens: bol.com is de grote boosdoener. „Het is vaak een onbewuste gemakskeuze”, zegt Caroline Reeders, directeur van Athenaeum Boekhandel. „Wij moeten onze klanten duidelijker maken dat wij ook goede webwinkels hebben met dezelfde service, dezelfde prijzen en vaak een beter assortiment.”

Als tegenwicht tegen de „e-commercegiganten” bedacht ze samen met Scheltema de samenwerkingscampagne van lokale boekhandelaren. Maar ze heeft moeite met het woord ‘steun’ dat op het A4’tje op de deur van Zwart op Wit prijkt. „Van steunen wil ik vooralsnog wegblijven. Dat is de laatste halte voordat het echt sneu wordt. We willen mensen wel aanzetten tot bewust gedrag: kies voor je Amsterdamse boekhandel.”

Hoewel de website van Athenaeum beter loopt dan normaal, vangt het de coronaklappen in de winkels niet op, volgens Reeders. Wel is ze „voorzichtig positief” over de toekomst: „er wordt weer meer gelezen, dat is mooi. Maar boekwinkels dienen ook om te struinen, om verrast te worden en dat wordt in de anderhalvemetereconomie een uitdaging.”

Wie wil kuieren bij Boekhandel Jimmink in Amsterdam-Zuid krijgt desinfectiespray op de handen gespoten voor het „veilige bladeren”. In de zelfstandige boekhandel van zo’n 300 vierkante meter kunnen klanten eindeloos dwalen door de smalle gangen met versleten vloerbedekking.

Er komen hier weleens mensen een pakketje afhalen van bol.com. Vroeger maakte het me boos, tegenwoordig verdrietig

Gert-Jan Jimmink Eigenaar boekwinkel Jimmink

Over bol.com zegt eigenaar Gert-Jan Jimmink: „Ik heb in de winkel een pakketpunt en er komen hier wel eens mensen een pakketje van bol.com afhalen, in een boekhandel nota bene. Die krijgen een beleefde preek. Vroeger maakte het me boos, tegenwoordig verdrietig.” Zijn winkel heeft „een ware buurtfunctie”. „Dat merk je goed in coronatijd: mensen weten je te vinden, gaan er uit voor een wandelingetje, een praatje en een boek, hebben zo een doel.”

Boekhandel Jimmink.

Foto Niels Blekemolen

Grote liefde voor ambacht

Hans van der Klis, auteur van Het Amsterdamse Boekhandelsboek (dat uitkwam in 2008, toen Amsterdam door Unesco was uitgeroepen tot Wereldboekenstad), is milder over bol.com. „Het is een onomkeerbare ontwikkeling die de lokale boekhandel schaadt, maar het is te makkelijk om het alleen maar slecht te noemen. Het uitgeven van een boek moet economisch zinvol zijn. Bol.com zorgt voor meer draagvlak en dus ook voor meer titels, wat de boekhandel weer ten goede komt.”

Amsterdam is volgens Van der Klis van oudsher een boekenstad, onder meer door de twee universiteiten die de stad rijk is en de vele immigranten door de eeuwen heen. „De stad zal altijd een aantal zelfstandige boekhandels behouden, alleen zullen ze een groter verzorgingsgebied nodig hebben dan voorheen.”

Bas Lubberhuizen, oprichter van de gelijknamige uitgever met een focus op Amsterdamse boeken, vult aan: „De zelfstandige boekhandel zal net zoals de bijzondere kaaswinkel of delicatessenzaak nog meer een winkel worden gedreven door een grote liefde voor ambacht, niet gericht op de verkoop. Een boek kopen in een boekhandel wordt een luxe.” Zo zijn veel kleine boekhandelaren al afhankelijk van de inzet van vrijwilligers – poëzieboekhandel Perdu is zelfs een stichting.

We zullen doorgaan

„Boekwinkels mogen gewoon niet omvallen”, vindt vertaler Paul Pelsser, die zich een paar dagen per week vrijwillig inzet bij De Nieuwe Boekhandel in Bos en Lommer. „Ik vind het heerlijk om te werken tussen de boeken en zeker nu is het een uitje – een legitieme reden om onder de mensen te zijn.”

Voor het voortbestaan van een boekhandel is het vooral belangrijk flexibel te kunnen zijn, volgens Martijn van Bommel, bedrijfsleider bij Island Bookstore (sinds 2017 officieel Island Boekholt, als onderdeel van de Boekholt Boekhandels) in de Jordaan. „En je moet elkaar niet onnodig kapot concurreren door bijvoorbeeld hele etalages te behangen met één titel – denk aan de reuzen op het Spui en het Rokin – waardoor andere boekhandels een boek niet meer kunnen bestellen.” Athenaeum-directeur Caroline Reeders wijst in reactie „enigszins verbaasd” naar de uitgever en de snelle herdrukmogelijkheden vandaag de dag.

Foto Niels Blekemolen

Tussen de laatste boeken op de Weteringschans staat een fles wijn in de etalage. Daaraan hangt een kaartje met ‘Ik vind het stom!’ erop geschreven. Op de ruit opheffingsposters. De 75-jarige Schimmelpennink zit op een kruk voor zijn boekhandel – Apple Watch aan de pols, sigaar in de hand – als een klant hem toevertrouwt dat „haar hart breekt” nu de boekhandel na zo’n tachtig jaar zijn deuren sluit.

Schimmelpennink wuift het weg. Na jaren van ‘moedig zijwaarts’ is het tijd voor moedig voorwaarts: de lokale boekhandel heeft als sociaal instituut „geen toekomst, ook al doet dat pijn”. Binnen weergalmt We zullen doorgaan van Ramses Shaffy, onder het hoge plafond en de lege boekenplanken.

Lees ook: Debuteren tijdens de coronacrisis? Daar beginnen uitgevers liever niet aan

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.