Foto: Adam Lerner / AP Images

Interview

‘Wat Trump en zijn vriendjes goed doorhebben, is dat je moet voorkomen dat er maar één schandaal is’

Ben Lerner Het nieuwe boek van de Amerikaanse schrijver Ben Lerner gaat over mannelijke woede. „Het idee van het einde van de geschiedenis na de val van de Muur is altijd een witte en elitaire fantasie geweest.”

‘Het is niet te doen om nu in een roman voorbij te gaan aan de politiek of aan maatschappelijke problemen. Als je dat doet, bewust probeert om actuele verwijzingen te vermijden, dan krijg je misvormde fictie”, aldus de Amerikaanse schrijver Ben Lerner per e-mail. In zijn drie romans plaatst hij een alter ego in een wereld waar feit en fictie door elkaar lopen. En elk boek neemt stelling tegen een maatschappij waarin liberalisering en asocialisering het leven van de gemiddelde Amerikaan bepalen.

Toen de coronacrisis de VS nog maar net in haar greep had, verzuchtte de schrijfster Emily Temple, tevens hoofdredacteur van de website Literary Hub: „wat deprimerend om nu al te weten dat de beste roman over corona door Ben Lerner geschreven gaat worden”. Lerner heeft weliswaar nog geen plannen in die richting („zo’n onderwerp laat zich niet voorspelbaar omzetten in fictie”), maar de vrees van een collegaschrijver is begrijpelijk, als je ziet hoe scherp zijn oog is voor zowel de Amerikaanse als de wereldpolitiek. In zijn boeken neemt hij de temperatuur op van de samenleving, niet door middel van één-op-één-tirades, maar in een intrigerend spel met feit en fictie; verhaal en politiek.

„In mijn eerste roman Vertrek van station Atocha ging het mij om de vage grens tussen poëtische ervaring en de bedrieglijkheid van het auteurschap. In mijn tweede roman 22.04 was ik op een explicietere manier bezig met hoe fictie werkelijkheid kan worden en andersom. Mijn derde roman Leerjaren in Topeka is daar zowel een vervolg op als een beschrijving van de voorgeschiedenis. Er is dus een thematische motivatie voor die continuïteit. Bovendien had ik de behoefte om het alwetende perspectief van de roman los te laten en onderzoek te doen naar de bronnen van mijn eigen stem en afkomst. Maar er zijn zoveel factoren die de compositie bepalen: ik zal niet beweren dat ik precies weet wat ik aan het doen ben.”

Leerjaren in Topeka is niet alleen een voortreffelijke afspiegeling van de Amerikaanse samenleving, maar heeft ook duidelijk de toon van grimmigheid en wanhoop die de laatste jaren in veel Amerikaanse romans voelbaar is. Dat de realiteit zijn weerslag vindt in fictie is niet nieuw, maar bij Lerner gebeurt dat wel heel effectief. Waar in zijn eerste twee romans veel ruimte was voor humor en absurditeit, is die in Leerjaren in Topeka zo goed als naar de achtergrond verdreven. Het gaat nu om het verhaal van de boze, witte man die in een wereld leeft waar een kleine twintig jaar later Trump de mosterd vandaan haalde.

Lerners moeder Harriet Lerner schreef in 1985 als psychotherapeut de bestseller The Dance of Anger, en daarnaar verwijst Lerner in zijn onderwerpkeuze regelmatig, meestal met een knipoog. Zelf groeide hij net als zijn hoofdpersoon op in Topeka, Kansas, zo’n voorstad waar verveling de dagen vult. In de roman vult Adam die lege dagen als debater, en sleept daarmee diverse prijzen in de wacht.

Lees ook onze recensie van Leerjaren in Topeka (●●●●): Waar komt de mannelijke woede vandaan?

De roman speelt zich af in de „prehistorie van de Trump-catastrofe”, duidt Lerner zelf zijn roman. Vanuit een persoonlijk verhaal wilde hij zijn visie geven op de Clinton-jaren, twee jaar voordat de massamoord op de school in Columbine plaatsvond. „Ik wilde laten zien waar Columbine vandaan kwam, en vertellen hoe ongebreideld het vertrouwen was in de ‘einde van de geschiedenis’-verhalen waar iedereen zo vrolijk in meeging na de val van de Muur.”

De psychotherapeuten in de roman verklaren het gedrag van individuen. Is een schrijver de psychotherapeut van de samenleving?

„Volgens mij is een schrijver meer een soort patiënt, die taalpatronen uitslaat waarvan hij zich maar half bewust is, in de hogedrukpan van de witte pagina.”

Dus is het dan toch de therapeut die met een oplossing moet komen. Elke keer wanneer Adams moeder namelijk dreigende en seksistische telefoontjes krijgt, zegt ze: kunt u wat harder praten, ik kan het niet goed verstaan. De lol om haar uit te schelden gaat er zo van af. Misschien is dat dé manier om boze witte mannen te woord te staan?

„Ik denk niet dat die techniek nog zou werken, omdat die uitgaat van het vermogen van iemand om zich te schamen. We leven nu in een tijd waarin racisme, vrouwenhaat en domheid niet alleen gewoon zijn, maar zelfs gewaardeerd worden. Trump kan niet beschaamd worden. Dat verklaart voor een deel zijn macht.”

De macht in deze roman ligt in de taal. Adam gebruikt bijvoorbeeld technieken bij debatten, waarvan ‘spreiding’ – waarbij je zoveel mogelijk ruimte inneemt om inhoudelijke standpunten eruit te ‘ellebogen’ – de meest voorkomende is. Is Trump de beste ‘spreider’ op dit moment?

„Bij Trump werkt het anders, want die spreekt niet zo snel – integendeel, hij spreekt zo hakkelend dat mensen er blijkbaar op een of andere manier door gerustgesteld worden. Maar wat Trump en zijn vriendjes goed doorhebben, is dat je moet voorkomen dat er maar één schandaal is. Zeg niet één beledigend ding als het er ook duizend kunnen zijn – het werkt verlammend om gebombardeerd te worden met talloze schandalen. Als je één Watergate hebt, is er een probleem, maar als er elke dag een nieuwe Watergate is, verliest het publiek het vermogen om zich druk te maken. In die zin maken ze zich breed, ja.”

Is de macht van het woord toe- of afgenomen in het Amerika van nu?

„Trump laat een diepe waarheid zien die we niet mogen negeren: de waarheid dat onze politieke retoriek failliet is. Elke keer als Trump liegt, als wat hij zegt coherent genoeg is om het een leugen te kunnen noemen, vertelt hij de waarheid dat de taal van de Amerikaanse politiek leeg is. Dit is geen Trump-probleem en ook geen Republikeins probleem – het is ook het gevolg van de Democratische hypocrisie en van het neoliberalisme dat een menselijk gezicht probeerde te geven aan een klassenongelijkheid. Wat we nu hebben is geen uitwisseling meer, alles is een impliciete boodschap naar de doelgroep. Er moet een nieuwe taal komen die echte uitwisseling mogelijk maakt.”

Hoe ziet u dat voor zich?

„Ik bedoel dat ook de ‘redelijkheid’ van het neoliberalisme onredelijk is. Dat is nog steeds de taal van het kapitalisme dat de planeet vernietigt, maar met een menselijk gezicht. Noch het neoliberalisme, noch het fascistische gebral van Trump zijn goede manieren om vooruit te komen. Tegelijkertijd wil ik niet doen alsof ik een nieuwe taal kan uitvinden.”

Het idee van het ‘einde van de geschiedenis’ na de val van de Muur is altijd een witte en elitaire fantasie geweest

Adam is er anders dan de meesten in zijn omgeving van overtuigd dat er na de val van de Muur een verkeerde afslag is genomen om de geschiedenis weer op te pakken. Waar ging het mis?

„Het idee van het ‘einde van de geschiedenis’ na de val van de Muur is altijd een witte en elitaire fantasie geweest. In Adams omgeving is er het rotsvaste vertrouwen dat de lange geschiedenis van raciale bevoordeling de basis van de Amerikaanse politiek zal blijven. De jonge Adam is meer gevoelig voor het idee dat het tijdperk-Clinton het einde van die ideologie begint in te luiden.”

En Adams tijdelijke geheugenverlies, is dat om het verleden te ‘resetten’?

„Het boek gaat zeker over de vraag welke herinneringen je bewust kunt vasthouden, en welke herinneringen in het lichaam voortleven als trauma. Ik gebruik ‘lichaam’ hier zowel individueel als collectief. Adam staat aan de geprivilegieerde kant van de samenleving. Daarnaast heb je Darren, hij vertegenwoordigt de haat van de witte man die zich buitengesloten weet. De enige gemeenschap die hem uiteindelijk accepteert is die van de homofobe Westboro Church, die begrafenissen verstoren met God Hates Fags-posters…”

Wanneer was u voor het laatst in Topeka, en hoe voelt u zich daar?

„Afgelopen zomer nog. Mijn familie woont in Lawrence, dertig kilometer daarvandaan. Wat niet in de roman staat – maar de roman wel mede heeft mogelijk gemaakt – is hoeveel schrijvers er uit die plaats komen. Ik hou van Topeka, hoewel het al net zo’n gemankeerde plek is als elke andere Amerikaanse stad.”

Is ‘Leerjaren in Topeka’ ook te lezen als een soort ‘Back to the Future’, met het verlangen dat je het verleden kan repareren?

„Dat is een fascinerende link, waar ik gek genoeg nog niet aan gedacht had. Juist omdat die film zo’n grote rol speelde in mijn tweede boek, zal ik het wel verdrongen hebben! Wat vorm betreft lijken ze inderdaad op elkaar, maar met heel andere bedoelingen. Back to the Future is een witte fantasie waarin Michael J. Fox kan teruggaan in de tijd om, bijvoorbeeld, rock-’n-roll uit te vinden wanneer hij Chuck Berry gitaar leert spelen. Witte toe-eigening die zichzelf als oorspronkelijkheid opnieuw weet uit te vinden via technologie: als dat geen ‘einde van de geschiedenis’-fantasie is! Maar de tijdsprongen in het boek hebben meer te maken met een rechtvaardiging voor de vertelstem, en er gaat ook geen oplossing in schuil voor het heden, waarin Adam zijn dochters opvoedt ten tijde van Trump. Dus het gaat niet om het repareren van het verleden, maar het verband heb ik onbewust wel gemaakt. Zo blijkt nog maar eens: ik begrijp eigenlijk nauwelijks wat ik aan het doen ben.”