Nederlandse universiteiten en Elsevier sluiten definitief nieuwe deal: artikelen vrij toegankelijk

Het gaat om een nieuw soort contract: er zijn niet alleen afspraken gemaakt over academische publicaties, maar ook over het gebruik van data-analyses.

Het hoofdkantoor van Elsevier, onderdeel van het Britse informatietechnologieconcern RELX, in Amsterdam.
Het hoofdkantoor van Elsevier, onderdeel van het Britse informatietechnologieconcern RELX, in Amsterdam. Foto Peter Hilz/HH

Nieuwe artikelen van Nederlandse wetenschappers in Elsevier-tijdschriften zijn de komende vierenhalf jaar definitief publiek toegankelijk. Dat is de uitkomst van bijna twee jaar onderhandelen tussen de uitgever en de Vereniging van Universiteiten (VSNU), zeggen beide partijen tegen NRC. Onderdeel van het contract, ter waarde van 80 miljoen euro, is ook dat Nederlandse universiteiten de komende jaren verschillende (nieuwe) methodes voor data-analyse afnemen van Elsevier.

De nieuwe, unieke afspraken zijn een gevolg van de discussie over zogenoemd open access-publiceren.

Lees ook: Open access? Hoog tijd dat de wetenschap de rijen sluit

Wereldwijd liggen universiteitsbibliotheken en wetenschapsfinanciers als NWO regelmatig overhoop met grote academische uitgeverijen als Springer en Elsevier, die volgens hen te hoge prijzen rekenen voor abonnementen. Zij hebben vaak gepleit voor een model waarin de wetenschapper één keer de publicatiekosten betaalt, waarna het onderzoek publiek toegankelijk wordt. Wetenschap wordt immers ook vaak met publiek geld beoefend.

In december 2019 maakten de VSNU en Elsevier – dat onder andere de gespecialiseerde tijdschriften Cell en The Lancet uitgeeft – al duidelijk dat ze een impasse van ruim een jaar hoopten te doorbreken met een nieuw model, waarbij afspraken over publicaties zouden samengaan met afspraken over afname van data-analytische diensten. Het idee kon rekenen op internationale aandacht: de nieuwe aanpak werd gezien als een mogelijke weg voor Elsevier naar een nieuw verdienmodel in een open-access-wereld.

Lees ook: Californische universiteiten spelen ruzie met Elsevier op

Dataprojecten

Nu kiezen de onderhandelende partijen definitief voor deze aanpak, waarbij de wetenschappelijke instellingen en Elsevier samen gaan bepalen aan welke soorten data-analyse behoefte is. „Je wil bijvoorbeeld niet alleen weten hoe vaak een wetenschapper geciteerd is, maar ook wat de impact is op de maatschappij”, vertelt Tim van der Hagen, onderhandelaar namens VSNU en voorzitter van het college van bestuur van de TU Delft. Een voorbeeld zou volgens hem een programma kunnen zijn dat aan de hand van de analyse van grote hoeveelheden data bekijkt welke wetenschappers of faculteiten door hun onderzoek veel invloed hebben op klimaatbeleid. „De rol van de uitgever is een andere dan die lang geweest is.”

Ook kijken de universiteiten en Elsevier naar manieren om publieke datasets van wetenschappers makkelijker doorzoekbaar te maken. Welke pilotprojecten er precies komen, wordt de komende tijd uitgewerkt.

De samenwerking is niet zonder controverse. Onder sommige academici leidden de voorgenomen afspraken en de nieuwe rol voor Elsevier eind 2019 tot opgetrokken wenkbrauwen. Wordt de afhankelijkheid van Elsevier zo juist niet nog groter? Van der Hagen wijst op verschillende afspraken die over de samenwerking zijn gemaakt in het contract: de uitgeverij wordt geen eigenaar van data, een project kan tussentijds stopgezet worden en het staat universiteiten vrij zelf met andere partijen te werken of niet mee te doen.

Over dat laatste maakt directeur tijdschriften bij Elsevier Philippe Terheggen zich geen zorgen. „Ik hoor in de wandelgangen geen gebrek aan belangstelling.”

Contract openbaar

Het vorige contract tussen de VSNU en Elsevier werd in 2015 gesloten en liep eigenlijk eind 2018 af, maar universiteiten bleven daarna toegang houden tot tijdschriften omdat nog werd onderhandeld over een nieuwe deal. De waarde van het vorige contract is nooit bekendgemaakt. Beide partijen hebben besloten dat het contract deze keer openbaar wordt.

Elsevier, met het hoofdkantoor in Amsterdam, is onderdeel van de Britse multinational RELX (omzet in 2019 8,7 miljard euro), het voormalige Reed Elsevier. De van oorsprong ‘papieren uitgever’ ontpopte zich het laatste decennium tot beleggerslieveling door zich succesvol om te vormen tot data-analysebedrijf. Hoewel de duale Brits-Nederlandse status in 2018 werd opgeheven, is RELX nog altijd een van de grootste bedrijven aan de Amsterdamse beurs.

Lees ook deze reportage over data-analyse door RELX: Software weet wat de rechter graag hoort