Is een naaste besmet? Dan word je gebeld

Contact- en bronnenonderzoek GGD’en gaan relaties van coronapatiënten niet alleen mailen en een brief sturen, maar ook bellen. Het RIVM past het protocol aan na kritiek van epidemiologen. Is de nieuwe aanpak grondig genoeg?

De GGD test mensen met klachten op het coronavirus in Dordrecht terwijl ze in hun auto blijven zitten.
De GGD test mensen met klachten op het coronavirus in Dordrecht terwijl ze in hun auto blijven zitten. Foto Robin Utrecht/ANP

Het RIVM past het protocol aan voor het contact- en bronnenonderzoek dat GGD’en vanaf juni gaan uitvoeren. Verschillende epidemiologen hadden de afgelopen dagen kritiek op het GGD-plan, waarin nauwe contacten van coronapatiënten alleen een brief of e-mail zouden krijgen. Het RIVM heeft de GGD’en nu gevraagd om deze mensen ook meerdere keren te bellen. Het nieuwe protocol komt deze woensdag beschikbaar, zegt een woordvoerder van het RIVM.

Een gedegen bron- en contactonderzoek bij besmettingen, is een belangrijke voorwaarde die het Outbreak Management Team stelde om uit de lockdown te komen. Op basis van een protocol van het RIVM publiceerde de GGD’en vrijdag een ‘intelligent opschalingsmodel’ voor contactonderzoek.

Epidemiologen hadden daar kritiek op. Mensen die in nauw contact zijn geweest met een coronapatiënt zouden dat niet telefonisch te horen krijgen van de GGD. In plaats daarvan zouden ze dat horen per e-mail of brief. Hen wordt daarin dringend geadviseerd om „zoveel mogelijk” thuis te blijven en contact op te nemen bij klachten, maar er bestaat geen verplichting.

Experts vonden deze aanpak te vrijblijvend en wezen op strijdigheid met adviezen van de WHO en het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding. Daarin wordt geadviseerd om deze contacten thuis te houden en twee weken lang elke dag te bellen om te informeren naar ziekteverschijnselen.

Het aangepaste advies luidt dat nauwe contacten van coronapatiënten – mensen die bijvoorbeeld meer dan een kwartier op minder dan anderhalve meter afstand zijn geweest – wel worden gebeld om hen te informeren. Ook worden ze na een week weer gebeld en na twee weken nog eens.

Immense taak

Vanaf 1 juni kan elke Nederlander met klachten worden getest op het coronavirus. Na elke besmetting volgt een contactonderzoek. De GGD’en hebben dus een immense taak voor zich. Ze rekenen op maximaal 2.400 contactonderzoeken per dag. Een deel daarvan kunnen ze zelf, het grootste deel moet via callcenters gaan van organisaties waar nog mee gesproken wordt.

Arnold Bosman, epidemioloog, is erg blij met de wijziging van het protocol. „Dat scheelt al veel. Op het moment dat je persoonlijk in gesprek bent met contacten van een patiënt, kun je uitleg geven en zaken ophelderen.”

Bosman weet uit ervaring hoe mensen reageren na het nieuws dat ze in contact zijn geweest met een besmettelijke patiënt. Hij werkte bij de GGD Rotterdam waar hij mensen informeerde over contact met een patiënt van besmettelijke ziektes als geelzucht en kinkhoest. Ook zat hij bij de GGD in Harderwijk tijdens een uitbraak van polio.

Mensen willen weten hoe groot de kans is dat zij ziek worden. En of ze uit de buurt moeten blijven van huisgenoten

Arnold Bosman epidemioloog

Daarnaast heeft Bosman als veldepidemioloog jaren ervaring met uitbraken in ontwikkelingslanden. „Mensen willen weten hoe groot de kans is dat zij zelf ziek worden. En of ze uit de buurt moeten blijven van hun huisgenoten. Soms is er angst: moet ik naar het ziekenhuis?”

Het indammen van een uitbraak is maatwerk, zegt Bosman, niet iets dat je kan afdoen met e-mails. „Wanneer je mensen niet begeleidt, zullen ze sneller de grens opzoeken van wat wel en niet mag.”

„Contactonderzoek gaat ook over communicatie met de gemeenschap”, zegt Amrish Baidjoe, veldepidemieoloog en microbioloog en als assistent professor verbonden aan de London School of Hygiene & Tropical Medicine. „Mensen hebben duizend vragen. Dat zijn gesprekken waar je scripts voor kan opstellen, dat gebeurt bijvoorbeeld in Australië op grote schaal met studenten.”

In Duitsland gaat de aanpak verder dan de voorgenomen wijziging in Nederland, weet veldepidemioloog Sonia Boender, die in Duitsland contactonderzoeken uitvoert. Wie in contact is geweest met een coronapatiënt moet twee keer per dag de temperatuur meten. Daarnaast is er twee weken lang elke dag telefonisch contact over hoe het gaat. „Er zijn veel vragen”, zegt Boender, „Zoals: wat is dat kriebeltje in mijn keel? Wat als een familielid in een verpleegtehuis werkt? Het is waanzinnig veel werk.”

Experts hadden afgelopen dagen ook kritiek op de vrijblijvendheid van de quarantaine. Contacten van Covid-patiënten krijgen volgens het bestaande RIVM-protocol het advies zo veel mogelijk thuis te blijven, maar mogen nog wel boodschappen doen als dat moet, of op kantoor werken als het niet anders kan, zolang ze maar klachtenvrij zijn.

Een verplichte tweewekelijkse quarantaine gaat het RIVM te ver, zegt de woordvoerder. „Als je contact hebt gehad met een besmet persoon betekent dat niet dat je ook besmet bent. Juist daarvoor is dat contactonderzoek. Zodra iemand een snotneus krijgt, moet hij thuisblijven.”

Hoe betrouwbaar zijn de coronatesten? NRC nam de proef op de som

In het huidige protocol van het RIVM staat ook dat kinderen jonger dan 12 jaar die in contact zijn geweest met een coronapatiënt gewoon naar school mogen en mogen sporten. Of dit ook wordt gewijzigd, was dinsdagavond nog niet duidelijk.

In Duitsland gaat het er minder vrijblijvend aan toe. Contacten van een besmette patiënt moeten thuisblijven. „Dat is ook duidelijk naar de werkgever: deze persoon mag twee weken niet op kantoor komen”, zegt Boender. Overigens is de aanpak in Nederland vanaf juni volgens experts sowieso een verbetering van een eerdere manier van bronnenonderzoek bij Covid-patiënten. Daarbij moesten coronapatiënten zelf hun eigen contacten informeren met een informatiepakket van de GGD.

Kritiek

De afgelopen weken klonk regelmatig de kritiek dat de GGD’en niet snel genoeg werk maakten van de uitbreiding van hun organisaties, om meer contactonderzoek mogelijk te maken. Ten onrechte, zegt directeur publieke gezondheid van de GGD Hollands Midden en landelijk woordvoerder Sjaak de Gouw. „Het testbeleid was lange tijd, en dat was niet onze keuze, dat alleen mensen in de zorg en kwetsbare personen werden getest. Voor de rest gold: blijf thuis. Dus op dat moment had heel veel contactonderzoek geen rationale en was het geen onderdeel van de strategie van het kabinet.”

Lees ook: ‘Het is veiliger als mensen weten of ze besmet zijn’

Nu de samenleving weer steeds meer uit de lockdown komt is wél meer contactonderzoek nodig vanaf begin juni, erkent De Gouw. Doel vanaf dat moment is volgens hem om met betere monitoring „snel te kunnen zien waar regionale brandjes ontstaan en ze te kunnen uittrappen”.

Het verruimen van het test- en traceerbeleid is bedoeld om te voorkomen dat Nederland opnieuw in lockdown moet, zegt De Gouw, maar niet om het virus volledig te elimineren. „We willen de maatregelen zo versoepelen dat het reproductiegetal net onder de 1 blijft. Het idee is dat we een deel van de IC-capaciteit kunnen blijven gebruiken. Als je het reproductiegetal veel verder wil laten zakken, kunnen we voorlopig helemaal niet terug naar ‘het nieuwe normaal’.”

Regionale verschillen zijn groot

De regionale verschillen qua besmettingen in Nederland zijn op dit moment groot. In Groningen is al bijna een week lang geen enkele nieuwe besmetting met het coronavirus geconstateerd. Dus zijn daar momenteel ook geen nieuwe contactonderzoeken nodig.

Jos Rietveld, directeur van de GGD Groningen, zegt dat na de heropening van de scholen afgelopen week zo’n tweehonderd mensen uit het onderwijs en de kinderopvang werden getest. Niemand testte positief. „Het staat hier echt stil”, aldus Rietveld.

Ook in Groningen krijgen contacten van bevestigde Covid-patiënten het „dringende advies” om thuis te blijven. „We kunnen dat niet afdwingen, we zetten geen militairen voor de deur. Dat kenmerkt de Nederlandse aanpak: we zetten in op overtuigen.”

We merkten al snel dat mensen het irritant vinden als ze elke dag gebeld worden

Christian Hoebe hoofd infectieziektebestrijding GGD

Zo gaat het ook bij de GGD Zuid-Limburg, waar het nog een stuk drukker is dan in Groningen. Hier testen iedere dag nog tientallen mensen positief en worden nog volop contactonderzoeken gedaan. Als vanaf 1 juni iedereen met klachten getest mag worden, verwacht deze GGD nog meer werkdruk, zegt hoofd infectieziektebestrijding Christian Hoebe. Het aantal mensen dat contactonderzoek uitvoert kan worden verdubbeld naar ongeveer zestig, schat hij.

Hoebe vindt het goed dat op basis van het nieuwe RIVM-protocol ook nauwe contacten straks af en toe door de GGD worden gebeld. Maar mensen iedere dag bellen, zoals ze in Limburg in het begin van de crisis nog wel deden, is ook niet zinvol, vindt hij. „We merkten al snel dat mensen dat irritant vonden. Elke dag bellen kost heel veel tijd en heeft ook niet zo veel toegevoegde waarde. In de beginperiode was het nuttig om mensen bewust te maken van het virus. Intussen snappen ze echt wel meer wat de bedoeling is.”

Hoebe erkent wel dat een relatief vrije strategie risico’s heeft. „We zijn uiteindelijk afhankelijk van menselijk gedrag.”