Reportage

Iedereen een beetje boer, voor een bruisend boerenland

Landschap Het boerenland van vroeger barstte van het bodemleven. Land van Ons probeert dat terug te brengen. „We zouden willen dat elke Nederlander mede-eigenaar wordt van een stukje land.”

Landbouwgrond even buiten Hooghalen, Drenthe. Tot voor kort werdhet intensief verbouwd. Nu is het land van Land van Ons.
Landbouwgrond even buiten Hooghalen, Drenthe. Tot voor kort werdhet intensief verbouwd. Nu is het land van Land van Ons. Foto Siese Veenstra

Franke Remerie parkeert langs een doodlopend weggetje even buiten Hooghalen, Drenthe. Voor hem ligt pas verworven land, het eerste perceel dat is aangekocht door Land van Ons. Een oude es is het, een akker van licht glooiend terrein. De vorige eigenaar hield er paarden en verbouwde er mais. Binnenkort gaat een biologisch-dynamische boer boekweit inzaaien en bij de bosrand laagblijvende heesters plaatsen. Na een tijdje moet je dan herstel van flora en fauna zien.

Een lappendeken van kleinschalige, gemengde boerenbedrijfjes, verspreid over het land: dát is de bedoeling van Land van Ons, een coöperatie van burgers die zijn begaan met de biodiversiteit. Het plan is om tot voor kort intensief beboerde grond te kopen en die om te bouwen tot de landbouwparadijsjes van vóór de ruilverkaveling. Rijk boerenland, kwetterend van leven. Zoals Nederland er ooit uitzag.

Franke Remerie, bedenker en mede-oprichter van het snel groeiende landbouwcollectief, reist stad en land af naar kandidaat-percelen. Aankoop van een melkveeweide in Lettele, bij Deventer, is „een kwestie van een handtekening”. Daarna volgt, als corona het toelaat, een stuk veenweigrond van liefst 20 hectare in de buurt van Leiden.

„Ik vind het lekker om een beetje te lopen”, zegt Remerie, de daad bij het woord voegend. De zon schijnt, de vogels fluiten. Het vest kan uit, tevoorschijn komt een overhemd met vlinderprint. Voorbij dat bos, wijst Remerie, ligt Kamp Westerbork. Achter ons loopt het spoor tussen Zwolle en Groningen, verderop de A28. We lopen over maisresten van vorig jaar tot bij het land van de buurman, een strak biljartlaken van raaigras. Dat is wat hij bedoelt: „In die grond leeft niets, er vliegt nog geen vliegje boven het veld.”

Oogst kopen

Thuis in Warnsveld, Achterhoek, ziet hij het landschap teloorgaan. Net als veel andere mensen heeft hij, zegt hij, ‘landschapspijn’, een door de Friese journalist Jantien de Boer bedachte term. In een halve eeuw overleg tussen boeren, bestuurders en milieuorganisaties won de economie het telkens van de ecologie, „dus is het tijd dat burgers het heft in handen nemen”, zegt hij.

„Ongeveer zeventigduizend boeren bepalen hoe het land eruitziet, wat er met de biodiversiteit gebeurt. Dat is ongezond. Maar als je dat wilt doorbreken, moet je niet alleen praten of demonstreren, maar er ook financieel instappen. Want als eigenaar kun je andere keuzes maken.” Remerie, in een vorig leven bij de NS bedenker van de Treintaxi en interim-manager, vond een compagnon in oud-studievriend Jaap Benschop, ex-verkeerskundig adviseur, kerkorganist en Bach-liefhebber.

Foto Siese Veenstra
Foto Siese Veenstra
Foto Siese Veenstra
Foto’s Siese Veenstra

Met je eigendom kun je doen wat je wilt – en Land van Ons „wil het goede”. In Hooghalen komt boekweit, rijk aan nectar, en tegen de bosrand een strook laagblijvende heesters, als overgangszone voor bij temperatuurverschillen gedijende insecten. Er is een boer aangetrokken om het land voor de coöperatie te bewerken: een biologisch-dynamische kippenhouder, die in een pitch met vijf kandidaten als beste uit de bus kwam.

Er mag dan nog niet veel grond zijn aangekocht, de ambities zijn groot. „Laten we met elkaar Nederland kopen”, schrijft Land van Ons in een oproep op internet. Dan staan burgers niet langer „langs de zijlijn van een wedstrijd tussen politiek en economisch belanghebbenden”, maar fungeren ze „als spelbepaler”. Sinds de oprichting vorig najaar hebben zich bijna drieduizend leden gemeld. Voor een tientje ben je lid, met daarbovenop een investering van twintig euro of een veelvoud ervan word je mede-eigenaar van daadwerkelijke vierkante meters collectieve grond. De oogst is te koop voor leden. Na twee jaar kunnen die hun aandeel weer van de hand doen, binnen de coöperatie. Eenmaal verworven land blijft van Land van Ons.

Land van Ot en Sien

Volgens het CBS heeft Nederland ruim een half miljoen hectare ‘bos en open natuur’. Land van Ons wil daar in tien jaar 300.000 hectare bloeiend cultuurland aan toevoegen, 15 procent van de landbouwgrond. Totale investering: 18 miljard euro. Veel geld, schrijft de coöperatie, „maar bedenk wel dat alle Nederlanders bij elkaar zo’n 360 miljard spaargeld bij de banken hebben weggezet”. Daarvan is 18 miljard „maar 5 procent”.

„We zouden het liefst willen dat elke Nederlander mede-eigenaar wordt van een stukje land”, zegt Remerie. „Zoals we het heel gewoon vinden om in een huis te investeren, zou het normaal moeten zijn om een gedeelte van ons vermogen in onze woonomgeving te steken.” Hij gaat ervan uit dat het project „voorbij het stadium van grote verwachtingen komt”. Remerie: „Als ik zie met welk gemak mensen lid worden – de afgelopen twee dagen zijn er vierhonderd leden bijgekomen. Gisteren is voor een halve ton aan kapitaal gestort. Vandaag staat de teller alweer op 25.000. Natuurlijk, de stap naar 18 miljard is gigantisch. Maar elk stapje is er één in de goede richting.”

Boven de verdorde maisstronken vliegt een dagpauwoog. „Die komt net uit de winterslaap”, zegt Remerie, nu gaat-ie paren of eitjes leggen: doen wat dagpauwogen in de lente doen. Daarna sterft de vlinder, om ruimte te maken voor een nieuwe generatie rupsen en vlinders. Kringloop, zoals de coöperatie het voor ogen heeft. Maar Land van Ons-land wordt géén ‘natuur’. Landbouwgrond is vijf keer zo duur als natuur, bij de omzetting van cultuurland naar natuurland gaat derhalve waarde verloren, in ieder geval waarde in geld.

Foto Siese Veenstra

En verlies van biodiversiteit is geen bijproduct van de landbouw op zich. Remerie: „Tot vijftig, zestig jaar geleden was de landbouw het fundament onder de biodiversiteit.” Het sappige boerenland van Ot en Sien heeft echt bestaan, maar om het terug te krijgen hoeven we niet terug in de tijd. „Het kan ook op een moderne manier, door afscheid te nemen van bepaalde meststoffen, de waterstanden omhoog te brengen, de gronden niet voor eind mei te maaien.”

Tien jaar verder

En waar vindt hij land? Het staat, zegt hij, te koop op Funda in Business, op Landbouwgrond.nu of aanverwante marktplaatsen, of bij de makelaar: land van boeren, particulieren, overheden. Er zijn percelen van vijf euro per vierkante meter, maar ook van twaalf, op vruchtbare poldergrond. Overal staat land te koop. „Als we genoeg kapitaal hadden gehad, hadden we nú al voor 150 miljoen aan grond kunnen kopen.”

Lees ook: Zie je eigen stad met nieuwe ogen

Land van Ons-land, zegt Remerie, wordt van iedereen. „We zetten er geen hek omheen. Je wilt het open houden, zodat iedereen er plezier van heeft. Nederland is al zo verkaveld.” Ideaal gesproken wordt het bezit straks verbonden tot een netwerk van voorbeeldige landbouw, een arcadische hoofdstructuur naast het land van Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en de Provinciale Landschappen.

Wanneer is het project geslaagd, hoeveel weidevogels en hoeveel bodemleven moeten er terug zijn gekomen? Remerie: „Je zult zien dat bepaalde insecten weer vrij snel rondvliegen. Maar voor een duurzaam effect, dat de bodem weer vitaal is en er een nieuw evenwicht is ontstaan, ben je tien jaar verder.”