Hoe Merkel wegdreef van Rutte

Europees herstelplan Ruttes verzet tegen meer financiële EU-solidariteit wordt bemoeilijkt door een nieuw plan van Merkel en Macron. Maar er is nog volop ruimte voor compromissen.

Macron en Merkel presenteerden maandag een plan om met 500 miljard euro de economie te stutten, vooral in zwakkere EU-landen.
Macron en Merkel presenteerden maandag een plan om met 500 miljard euro de economie te stutten, vooral in zwakkere EU-landen. Foto EPA ANDREAS GORA

Is dit het Europese ‘Hamilton-moment’? Europese media verwezen er dinsdag veelvuldig naar: het moment dat de Amerikaanse minister van Financiën Alexander Hamilton in 1790 schulden van de verschillende staten centraliseerde en zo de basis legde voor een federale structuur – én voor de almacht van de dollar. Ook Europa beweegt nu in die richting, klonk het nadat Frankrijk en Duitsland maandag een ambitieus herstelplan hadden gepresenteerd dat draait om het gemeenschappelijk aangaan van schulden.

Wie in ieder geval een forse stap heeft gezet, is Angela Merkel. Terwijl veel nationale reacties in de coronacrisis deden denken aan die in de eurocrisis, was vanaf het begin duidelijk dat Merkels houding ditmaal anders is. De toon van de Duitse bondskanselier is milder dan tien jaar geleden, toen ze minder bereid was tot vergaande Europese solidariteit. Nu zegt ze: niemand heeft schuld aan deze crisis.

Wat ook invloed op Merkel lijkt te hebben gehad is, de kritische uitspraak twee weken geleden van het Duitse Constitutioneel Hof over het opkoopprogramma van de Europese Centrale Bank. Dat versterkte het besef in Duitsland dat de EU zich in de grootste recessie in haar geschiedenis niet kan verschuilen achter monetair beleid. Als de politiek minder bemoeienis van de ECB wil, moet de politiek zélf in actie komen.

Lees ook: hoe het noodfonds van Macron en Merkel het debat over de EU openbreekt

Nederlands vertrouwen

Voor de groep zogeheten frugals, de zuinige landen, waar Nederland een leidende positie inneemt, betekent dit dat een belangrijke bondgenoot is weggedreven. Hoewel Duitsland zich in de discussie naar buiten toe gematigder toonde, vertrouwde met name Nederland erop dat, wanneer het er echt op aankwam, Duitsland aan hun kant zou staan.

Geen rare gedachte: de Frans-Duitse as leek de laatste tijd minder goed te functioneren. Frankrijk sloot zich openlijk aan bij een oproep van zuidelijke lidstaten voor ‘eurobonds’ en president Emmanuel Macron haalde in een interview met de Financial Times ongemeen hard uit naar zowel Nederland als Duitsland. Maar ondanks de wrevel over en weer lijkt lijkt de tandem M&M (Merkel en Macron) weer te werken.

Hun plan is te zien als een klassiek compromis. Voor Duitsland is belangrijk dat het fonds in grootte, doelstelling en tijdsduur beperkt blijft. Maar vooral ook: dat er géén eurobonds komen. Het Duits-Franse voorstel dat nu op tafel ligt, lijkt weliswaar op eurobonds, op de uitgifte van gemeenschappelijk schuldpapier, maar is het nadrukkelijk niet, omdat de schulden niet direct worden aangegaan, maar via de Europese Commissie en de meerjarenbegroting van de EU.

Merkel gaat daarmee verder dan ze voorheen bereid was te doen, maar voorkomt dat de discussie over eurobonds opnieuw zuurstof krijgt en tot mogelijk nog wildere plannen leidt. Frankrijk kan tevreden zijn dat een nieuwe stap richting gezamenlijke schuldaflossing wordt gezet.

‘Positieve stap’

Hoewel Zuid-Europa de afgelopen weken een stuk hoger inzette, klonk maandag direct enthousiasme vanuit Italië en Spanje. „Het is een positieve stap in de juiste richting, en in lijn met onze eigen eisen”, aldus de Spaanse premier Pedro Sánchez. Nederland wil nog niet inhoudelijk reageren op het plan. Maar de Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz deed dat wel, op Twitter, ook namens Nederland. Na „een goed gesprek” met Rutte en ook de premiers van Denemarken en Zweden verklaarde Kurz dat hun positie „onveranderd” is en dat ze weinig voelen voor het „verhogen van het plafond” van de EU-begroting of het samen aangaan van schulden.

Het eerste Europees overleg dat Merkel dinsdagochtend had – de dag na de presentatie met Macron – was met de zogenoemde Visegrad-groep: Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije. Probeert Merkel zo het te verwachten verzet van de ‘zuinigen’ in de kiem te smoren? De steun van Oost-Europese lidstaten, die veel baat hebben bij een groeiende EU-begroting, zou de handelingsruimte van de ‘dwarsliggers’ in ieder geval veel kleiner maken. Voor Rutte dringt zich steeds scherper de vraag op: volhardt hij in zijn verzet of probeert hij weer aan te haken bij Merkel, in de hoop dat hij het proces dan alsnog kan beïnvloeden?

Nederland vestigt de hoop vooralsnog op de Europese Commissie. Die komt op 27 mei met een eigen plan, waarin idealiter rekening wordt gehouden met de bezwaren en wensen van álle lidstaten. Minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) liet dinsdag via een woordvoerder weten dat het Commissievoorstel „als basis zal dienen voor verdere gesprekken”, en dus niet zozeer het Duits-Franse plan.

Maar de vraag is hoeveel de twee plannen van elkaar zullen afwijken. Dat Commissievoorzitter Ursula von der Leyen het Frans-Duitse plan direct verwelkomde laat zien dat het aansluit bij ideeën in Brussel en dat het voorstel waarmee de Commissie volgende week komt er op z’n minst op zal lijken.

Compromis

Dat betekent niet dat de Commissie het zomaar zal overnemen. Het voorstel van Berlijn en Parijs geeft Von der Leyen ook de kans een iets gematigder plan als compromis te presenteren, waarmee de ‘zuinigen’ wellicht makkelijker kunnen instemmen. Een van de ideeën waarmee Brussel speelt is om de zogeheten ‘giften’ uit het herstelfonds in te zetten voor de aankoop van aandelen in bepaalde Europese sectoren.

Dat zou betekenen dat ook een eventuele winst terugvloeit naar Brussel. Voor landen die fel tegen het ‘overschrijven van geld’ binnen Europa zijn, zouden zulke ‘verpakte giften’ mogelijk beter te verteren zijn, al zal alles afhangen van in welke sectoren het geld dan wordt gestoken.

Ook wat dat betreft levert het Frans-Duitse voorstel interessante aanknopingspunten. Het legt een sterke nadruk op investeringen in de groene en digitale sector, het versterken van de Europese interne markt en het ontwikkelen van meer Europese autonomie als het gaat om de productie van en handel in cruciale gezondheidsmiddelen en medicijnen. Prioriteiten waarop ook Nederland wil inzetten. Als exportland is Nederland sterk afhankelijk van de Europese interne markt en zorg over de bestendigheid daarvan post-corona nam de afgelopen weken toe.

Tegelijk zitten in de plannen ook oude Frans-Duitse stokpaardjes die Nederland tegen de haren instrijken. Bijvoorbeeld als het gaat om het aanpassen van mededingingsregels om het ontstaan van ‘Europese kampioenen’ mogelijk te maken. En meer Europese harmonisatie op belastinggebied. Zaken waartegen Nederland zich altijd fel heeft verzet.

Met medewerking van Stéphane Alonso