Analyse

China en VS zetten WHO in om imago op te vijzelen

Coronapandemie Deze crisis moet het stellen zonder Amerikaans leiderschap, maar dat wil niet zeggen dat China die rol overtuigend overneemt.

De Chinese president Xi Jinping.
De Chinese president Xi Jinping. Foto Tingshu Wang

De man tussen twee vuren, Tedros Adhanom Ghebreyesus, had zowel de Amerikaanse president Trump als de Chinese president Xi uitgenodigd om maandag de jaarvergadering van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) toe te spreken. Daarmee gaf de WHO-directeur beide leiders de kans om verzoenende gebaren te maken, na maanden van wederzijdse verwijten over de aanpak van de coronapandemie. Of, mocht dat te veel gevraagd zijn, de twee presidenten met elkaar te laten wedijveren op het gebied van leiderschap.

Alleen Xi Jinping greep die gelegenheid aan. Het was de eerste keer dat de Chinese president zich tot de wereld richtte over de ziekte die nu bijna een half jaar geleden opdook in zijn land en die inmiddels alle 194 lidstaten van de Wereldgezondheidsorganisatie treft. De president strooide met grote beloftes.

Xi’s grootste ‘cadeau’ was de toezegging dat toekomstige Chinese vaccins tegen Covid-19 beschikbaar zullen komen als ‘collectieve goederen’, waardoor ze relatief goedkoop op grote schaal geproduceerd kunnen worden. Daarnaast beloofde hij 2 miljard dollar (1,8 miljard euro) voor de bestrijding van de pandemie en de economische gevolgen ervan. Ook zei de president dat China met de andere G20-leden zal samenwerken in de schuldenverlichting voor arme landen.

Ten slotte sprak Xi zijn steun uit aan onderzoek naar de internationale respons op het virus, al mag dat van hem pas plaatsvinden nadat de pandemie „onder controle is gebracht”.

Levens sparen

Terwijl Xi zich profileerde als welwillende wereldleider, koos Donald Trump voor verdere escalatie in zijn strijd tegen de WHO. Zo probeerden de presidenten zich ieder op eigen wijze te ontworstelen aan de kritiek die ze de laatste maanden hebben gekregen, en die in de kern op hetzelfde neerkomt: het verwijt dat ze vermoedelijk veel levens hadden kunnen redden als ze eerder hadden ingegrepen. Xi krijgt van veel kanten te horen dat China de wereld met een onnodig grote uitbraak heeft opgezadeld door aanvankelijk te zwijgen. Trump hoort op zijn beurt dat hij de risico’s bagatelliseerde, waardoor de Verenigde Staten nu het land zijn dat veruit het zwaarst getroffen wordt door het virus.

De Amerikaanse aanval bij de WHO, die volgens Trump een „marionet” is van China, begon maandag met harde uitspraken van de minister van Volksgezondheid, Alex Azar. „Vele levens zijn verloren gegaan”, zei Azar, „doordat de WHO er niet in is geslaagd om de informatie [uit China, red.] te verkrijgen die de wereld nodig had”.

Later op maandag twitterde Trump een brief aan WHO-directeur Tedros, waarin hij dreigde de Amerikaanse financiering en het lidmaatschap van de organisatie definitief stop te zetten, indien Tedros niet binnen dertig dagen hervormingen toezegt. Toen Trump vorige maand de bijdrage opschortte, werd dat al met ongeloof ontvangen; de VS zijn veruit de grootste donor, goed voor zo’n 20 procent van de jaarlijkse begroting van ruim 2 miljard dollar.

Dat bedrag hebben de VS voor een groot deel geoormerkt voor moeder-en-kindzorg en de bestrijding van tuberculose, hiv, polio, hepatitis en andere ziektes. Als de bijdrage wegvalt, zijn dus vooral deze patiënten het slachtoffer.

De huidige pandemie wordt gezien als de eerste mondiale crisis in decennia die het zonder Amerikaans leiderschap moet stellen, maar dat wil nog niet zeggen dat China die rol met succes gaat overnemen. Xi’s beloftes waren zo algemeen geformuleerd dat nog bezien moet worden wat ervan terecht komt. Zo maakte hij niet duidelijk hoe de 2 miljard dollar besteed zullen gaan worden. Ook het kwijtschelden van de schulden moet nog vorm krijgen.

Met betrekking tot het onderzoek naar de internationale respons op het virus kon China niet anders dan zich grootmoedig opstellen. De resolutie van de Europese Unie, Australië en tientallen andere landen werd dinsdag zonder bezwaren aangenomen. Maar terwijl president Xi zich tot de WHO-vergadering richtte, zocht het Chinese ministerie van Handel de confrontatie met Australië, dat zich eerder sterk had gemaakt voor een onafhankelijk internationaal onderzoek naar de crisis.

China maakte een eerder aangekondigde importheffing van 80 procent op Australische gerst definitief. Deze heffing is zelfs veel hoger dan waar Chinese handelaren die zich benadeeld voelden, om hadden gevraagd.

Verder verklaarde de Chinese ambassade dat Australië niet moet denken dat het een overwinning heeft behaald bij de WHO. De aanname dat het onderzoek vergelijkbaar zal zijn met het Australische voorstel is „een grap”, aldus de ambassade.

De geloofwaardigheid van Xi’s beloftes hangt in hoge mate af van de uitvoering. Wanneer komt dat onderzoek er? Hoeveel ruimte krijgen de onderzoekers? En de Chinese bronnen met wie zij willen spreken? Deze vragen zullen de komende tijd hardop gesteld gaan worden.