Analyse

Alsnog een deal, nu Elsevier de universiteiten ‘iets nieuws’ biedt

Open-access-publicaties Dure abonnementen verdelen universiteiten en Elsevier niet langer. Ze gaan samenwerken in digitale projecten en data-analyse.

iIllustratie Sharon Coone

Het kan dus toch, openlijke vriendelijkheid tussen universiteiten en academische uitgever Elsevier. Dinsdag werd bekend dat de Vereniging van Universiteiten (VSNU) en Elsevier, een van de grootste academische uitgevers ter wereld, na twee jaar praten een nieuw contract ter waarde van 80 miljoen euro hebben afgesloten voor toegang tot wetenschappelijke tijdschriften. Het belangrijkste doel van de universiteiten is bereikt: bijna al het werk van academici van Nederlandse universiteiten zal na publicatie in een Elsevier-tijdschrift publiekelijk toegankelijk zijn – een model dat bekendstaat als open access.

Voor uitgevers is open access op lange termijn financieel minder interessant, omdat het knaagt aan de waarde van de abonnementen die universiteiten wereldwijd afsluiten. De discussie leidt wereldwijd al jaren tot spanningen tussen wetenschappelijke instellingen en uitgevers. In Nederland is er afgesproken dat Elsevier als een soort datadienstverlener samen met de universiteiten bepaalde dataprojecten zal opzetten. Het bedrijf is gespecialiseerd in de ontwikkeling van software om grote hoeveelheden data te doorzoeken en te analyseren.

Tegengestelde belangen bij open access maakten de onderhandelingen lastig. Zo wilden Nederlandse wetenschapsorganisaties, zoals grootfinancier NWO, dat tegen 2020 al het Nederlandse onderzoek publiek toegankelijk zou zijn.

Software die impact gaat meten

In de loop van vorig jaar besloten de onderhandelaars om de zaak om te keren: zou Elsevier de universiteiten niet iets nieuws kunnen bieden? Van zo’n oplossing, in combinatie met open access, zou iedereen blij kunnen worden. Elsevier zou bijvoorbeeld software kunnen maken die meer inzicht geeft in het succes van een wetenschapper dan het aantal publicaties, bijvoorbeeld door het in kaart brengen van de impact op klimaatbeleid.

Het idee, dat uiteindelijk bij alle partijen aansloeg, past ook perfect in de strategie waarmee Elseviers Britse moederbedrijf RELX (omzet: 8,7 miljard euro), voorheen Reed-Elsevier, de afgelopen jaren groot is geworden. De uitgever heeft bijna al zijn ‘papieren’ zaken- en consumententijdschriften de deur uitgedaan, en richt zich in toenemende mate op digitale informatie en data-analyse. Nu maakt het bedrijf die draai ook voor het eerst in een groot contract met universiteiten.

Lees ook: Software weet wat de rechter graag hoort

Nieuw is ook dat het Nederlandse contract – 115 pagina’s – openbaar is gemaakt. Universiteitsconsortia in andere landen zullen zeker meelezen. Zakenkrant Financial Times suggereerde eerder dit jaar al dat de aanstaande deal een blauwdruk kan zijn voor afspraken in andere landen: de overeenkomst biedt universiteiten hun felbegeerde open access, en Elsevier een mogelijk nieuw verdienmodel in een wereld waarin publieke toegang tot wetenschap de trend is.

De flexibele indruk die Elsevier wekt met dit soort creatieve deals lijkt verbonden met de komst van Kumsal Bayazit als hoogste baas in de toren in Amsterdam-West. Niet lang na haar aantreden in 2019 gaf ze een opvallende speech op een congres in het Amerikaanse Charleston, waarin ze erkende dat de overgang naar open access bij Elsevier te langzaam was gegaan. Bayazit bood zelfs verontschuldigingen aan voor de stevige prijsverhogingen van abonnementen in de jaren tachtig en negentig.

Onder haar leiding zijn vastgelopen onderhandelingen met Zweedse universiteiten weer hervat, is er een voorzichtig open-accessakkoord gekomen in Hongarije – en nu dus de deal in Nederland. Zelfs de University of California, die vorig jaar uit irritatie over moeizame onderhandelingen besloot de abonnementen niet te verlengen, zei begin 2020 opnieuw te willen praten.

Het moet nog blijken hoe snel het Nederlandse model navolging vindt. Eerder ontstond er onder sommige Nederlandse academici ophef over een eerste ‘raamwerk’, van eind december. Geven universiteiten zo geen data weg in ruil voor open access? Gerard Meijer, namens de universiteiten onderhandelaar over het vorige contract met Elsevier (2015), sprak tegen de website ScienceGuide van een „potentieel gevaarlijke” afspraak. „In het verleden heeft de academische gemeenschap de fout gemaakt commerciële uitgeverijen het uitgeefproces te laten overnemen, en dat proberen we nu terug te krijgen. Die fout moeten we met data niet maken.”

Pilots

Universiteitenkoepel VSNU is zich bewust van de gevoeligheid en verstrekte daarom dinsdag een uitgebreide set vragen en antwoorden. Pilots voor gezamenlijke dataprojecten beginnen alléén als alle partijen akkoord zijn. Data blijven eigendom van wetenschappers, universiteiten mogen gebruik blijven maken van andere data-analysebedrijven en hóéven niet mee te doen. Wel staat vast dat er vanuit veel universiteiten interesse is.

Ook dinsdag bleek weer hoe gevoelig de relatie met de uitgeverijen ligt in de academische wereld. Wat doet Elsevier bijvoorbeeld met de data als het contract verlopen is? En dan zijn er nog wetenschappers die waarschuwen dat nog precies moet blijken hoe positief het is als universiteiten onderzoekers beter kunnen monitoren op hun impact op de maatschappij. Samuel Moore, als open-access-onderzoeker verbonden aan de University of Coventry: „In de overeenkomst staat dat de open science-diensten er onder meer zijn om de ‘prestaties’ van research inzichtelijk te maken, en onderzoekers ‘te erkennen en te belonen’.” Maar wat als blijkt dat je bijvoorbeeld maar weinig invloed hebt op beleid? „Beide kanten benadrukken dat Elsevier geen eigenaar wordt van de data, maar daar gaat het niet zozeer om.” De beleggers moeten nog even wennen aan de nieuwe richting die Elsevier inslaat: het aandeel RELX verloor zo’n 1,5 procent.