De Israëlische veiligheidssector gedijt bij corona

Israël De coronacrisis is oorlog – dus kan oorlogstechnologie helpen. De Israëlische veiligheidsindustrie ziet nieuwe exportkansen.

Demonstratie van geavanceerde helm van Elbit Systems, dat controlesystemen heeft aangepast voor gebruik in ziekenhuizen.
Demonstratie van geavanceerde helm van Elbit Systems, dat controlesystemen heeft aangepast voor gebruik in ziekenhuizen. Foto Baz Ratner/Reuters

Een coronapatiënt kun je beschouwen als een ‘doelwit’. Videosurveillance kun je niet alleen gebruiken bij militaire controleposten, maar ook om te zien of mensen in een winkelcentrum te dicht bij elkaar komen. En warmtecamera’s kunnen ook worden ingezet om op afstand lichaamstemperatuur te meten in ziekenhuizen.

Israëlische veiligheidsbedrijven gebruiken de coronacrisis om met militaire technologie civiele oplossingen te bieden voor dreigende besmetting. Zo krijgen ze tegelijk een voet tussen de deur bij internationale klanten die onder normale omstandigheden reserves hebben bij deze technologie.

Het controversiële bedrijf NSO Group heeft zich opgeworpen als redder in de coronacrisis. Het is vooral bekend van de Pegasus-spyware. Die is volgens dit surveillancebedrijf bedoeld om terrorisme en misdaad te bestrijden, maar blijkt ook ingezet om mensenrechtenactivisten en journalisten te volgen. Terwijl er rechtszaken tegen NSO Group lopen van onder meer berichtendienst WhatsApp, liet het tegen zijn gewoonte in journalisten meekijken met zijn nieuwe corona-app Fleming. Die wordt volgens NSO al in diverse landen gebruikt, al wil het bedrijf niet zeggen welke.

John Scott-Railton, die voor het Canadese onderzoekscentrum Citizen Lab onderzoek deed naar het bedrijf, vermoedt dat Fleming een „schil is over NSO’s bestaande surveillancesoftware”. Het Nederlandse ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, dat de nationale zoektocht naar een corona-app leidt, zegt geen contact te hebben gehad met NSO.

Commando- en controlesystemen

NSO is niet het enige veiligheidsbedrijf dat de crisis aangrijpt om zijn militaire producten een civiel sausje te geven. Zo produceert wapenontwikkelaar Elbit Systems beademingsapparaten en meetsystemen en heeft het zijn commando- en controlesystemen, bedoeld voor militaire operaties, aangepast voor gebruik in Israëlische ziekenhuizen. In het dagelijks leven levert Elbit onder meer surveillanceapparatuur aan de Nederlandse politie en drones aan het Israëlische leger. Gezichtsherkenner AnyVision, dat eerder dit jaar een toegezegde miljoeneninvestering van Microsoft zag wegvallen na beschuldigingen van massasurveillance in de Palestijnse gebieden, maakte bekend dat een ziekenhuis in Tel Aviv zijn systemen gaat gebruiken om snel te zien of binnenkomende mensen koorts hebben.

De Israëlische economie lijdt zwaar onder beperkingen wegens het virus voor personen en goederen. Meer dan een miljoen mensen meldden zich voor een werkloosheidsuitkering, een kwart van de beroepsbevolking. Het toerisme is ingestort, kleine zelfstandigen protesteren dat ze ten onder gaan aan de maatregelen, die inmiddels enigszins versoepeld zijn. Overheidssteun schiet tekort.

Ook de hightechsector, goed voor de helft van de export, wordt geraakt. De uitvoer ervan kelderde tussen januari en maart met 19 procent. Sommige hightechfirma’s hebben mensen (tijdelijk) moeten ontslaan, al zijn de klappen minder groot dan in andere sectoren. Toch biedt de coronacrisis „meer kansen dan risico’s”, zei Elbit-directeur Bezhalel Machlis tegen de Israëlische zakenkrant The Marker.

Catalogus met oplossingen

Alon Shahak, manager veiligheidsindustrie en ruimtevaart van het Israel Export Institute, verwacht dat veel veiligheidsbedrijven gedijen bij de coronacrisis. „We krijgen elke dag meer aanvragen, uit de hele wereld”, zegt Shahak aan de telefoon. „Ze zien hoe Israël de crisis heeft aangepakt.”

Het aantal sterfgevallen bleef tot nu beperkt tot 260, het aantal besmettingen tot ruim 16.500. Israël hanteerde vooral aan het begin van de crisis een streng quarantainebeleid en gooide relatief snel de grenzen dicht; ook werden enkele steden en wijken met een hoge besmettingsgraad geïsoleerd. De laatste week komen er niet meer dan enkele tientallen gevallen per dag bij.

Potentiële klanten vragen niet alleen om surveillancetechnologie maar ook om bijvoorbeeld grensbewaking, temperatuursensoren en commando- en controlesystemen. Het exportbureau heeft een catalogus samengesteld met „corona-oplossingen” van veiligheidsbedrijven.

De ‘Israeli Security Experience’ wordt ingezet als internationaal marketingmiddel, stelt de Nederlands-Israëlische antropoloog Erella Grassiani. „Israëliërs hebben dat imago opgebouwd; als je Israëliër bent, ben je al een halve specialist”, zegt zij aan de telefoon. „Israëlische veiligheidsbedrijven gebruiken de militaire ervaring van hun personeel – het nationale verhaal dat Israël altijd bedreigd wordt door terroristen – nog voordat het over de producten zelf gaat.”

In Israël zijn de militaire en hightechsector nauw verbonden. Veel veteranen van gespecialiseerde eenheden van het Israëlische leger, zoals de befaamde inlichtingeneenheid 8200, zetten hun civiele carrière voort in de hightech. Israëlische beveiligingsbedrijven verkopen hun technologie als „battlefield proven”. Dat betekent in de praktijk vaak dat de technologie gebruikt is in de bezette gebieden. „Maar elke referentie aan de Palestijnen als volk wordt weggepoetst, Palestijnen komen alleen tevoorschijn als dreiging”, zegt Grassiani.

Export van veiligheidsdenken

De crisis is het ideale moment om het Israëlische veiligheidsdenken te exporteren. De publieke ruimte wordt ook in de VS en Europa steeds meer als militair terrein beschouwd, schreef Grassiani al in 2016. Dat geldt nu des te meer met de Covid-19-dreiging; in de folders wordt gesproken van „oorlog” en een „onzichtbare vijand”. In de aanpak van de crisis vervaagt de lijn tussen civiel en militair.

Dat geldt in meer landen, maar zeker in Israël, waar het leger prominent onderdeel is van de maatschappij. Soldaten hielpen niet alleen mee de straten leeg te houden en eten rond te brengen in steden onder lockdown, ze werden ook ingezet om communicatiesystemen te ontwikkelen en beschermende kleding te produceren. De inkoop van schaars beschermend materiaal en coronatests werd overgelaten aan de Mossad: de spionagedienst heeft een effectiever internationaal netwerk dan het ministerie van Gezondheid.

Ook op medisch terrein is de grens vervaagd. Het onderzoeksteam dat werkt aan een coronavaccin, hoort bij het IIBR, het streng beveiligde onderzoeksinstituut dat ook middelen tegen biologische en chemische wapens ontwikkelt – en volgens diverse rapporten ook de wapens zelf. Midden in de crisis vertelde premier Benjamin Netanyahu bovendien dat de Shin Bet, de binnenlandse veiligheidsdienst, de telefoons van coronapatiënten ging tracken. Daarmee maakte hij en passant het bestaan openbaar van een geheime database met telefoongegevens die de Shin Bet jaren geleden aanlegde om terroristen te volgen. Het protest was minimaal. Ondanks een recente uitspraak van het Hooggerechtshof mag de dienst er nog weken mee doorgaan.

Grote crises worden vaak gebruikt om ongemerkt grote veranderingen door te voeren. De coronacrisis is daar geen uitzondering op. „De ziekte wordt helemaal gemilitariseerd”, zegt Grassiani. „Daardoor is het makkelijker, niet alleen in Israël, om producten in te zetten die vanuit democratisch oogpunt niet gunstig zijn.”