Aan de haal met je held in ‘fanfictie’

Fanfictie Teleurgesteld in het plot? Op sites voor ‘fanfictie’ bewerken fans het origineel van hun favoriete serie. De wijze waarop zij elkaar coachen, blijkt bijzonder effectief. Er wordt nu gekeken naar toepassing in het onderwijs.

De i-film Black Mirror: Bandersnatch biedt kijkers meerdere eindes aan.
De i-film Black Mirror: Bandersnatch biedt kijkers meerdere eindes aan. Beeld Netflix

Eindelijk was er dan toch de kus. Veel fans van de Star Wars-filmreeks hadden al verwacht dat de hoofdrolspelers Rey en Kylo Ren aan het einde van de laatste film, The Rise of Skywalker, elkaar in de armen zouden vliegen. Had dat niet wat minder voorspelbaar gekund? En waarom moest Kylo Ren direct daarna sterven?

Lees ook: De kijker pakt de regie

Zowel fanatieke voor- als tegenstanders van een hereniging van het duo ‘Reylo’ waren teleurgesteld in de afloop van het laatste deel van de filmreeks, dat afgelopen winter in de bioscoop draaide en sinds kort op Disney+ te zien is. De fans treffen elkaar op de website Archive of Our Own, waar ze ruim zeshonderd ‘fix-its’ plaatsen; alternatieve verhalen waarin ‘fouten’ uit het origineel worden hersteld. Het Amerikaanse mannenblad Esquire ziet deze fix-its als een teken van de toegenomen emancipatie van fans; zij willen hiermee de inhoud van populaire titels toe-eigenen en worden zelfs boos als het origineel niet bevalt.

Archive of Our Own, vaak afgekort tot AO3, is een populaire verzamelplaats waar amateurschrijvers verhalen publiceren waarin bekende karakters uit boeken, films en series (maar ook uit games en Japanse anime) voorkomen, en waarin ook nieuwe karakters worden geïntroduceerd. Op AO3 staan in totaal 5,5 miljoen verhalen in 35.000 verschillende ‘fandoms’. Vorig jaar won de gehele site een Hugo Award, een bekende prijs voor de beste science fiction en fantasyliteratuur. De prijs onderstreept het groeiende belang van fanfictie en de manier waarop het de hedendaagse literatuur en maatschappij beïnvloedt. Zo zijn er fanfictieverhalen die uitgroeien tot wereldwijde bestsellers en boekverfilmingen zoals Vijftig Tinten Grijs van E.L. James, dat begon als een bewerking van de vampierenboeken Twilight, de James Potter-serie (een vervolg op Harry Potter) die miljoenen keren is gelezen en de recente tienerhit After (zie kader).

25 reviews per verhaal

Fanfictiewebsites, zoals AO3, fanfiction.net (7 miljoen verhalen en 1,5 miljoen auteurs) en Wattpad (80 miljoen lezers), zijn vrijplaatsen waar mensen hun favoriete fan-fantasieën delen. Het thema ‘slash’, waarin twee mensen van hetzelfde geslacht een relatie hebben, is er heel populair. De Nederlandse Fayline (13) beschrijft op Wattpad bijvoorbeeld in What Scars Hide hoe de mannelijke Harry Potter-karakters Remus Lupos en Sirius Zwarts verliefd op elkaar worden. Fayline: „Ik schrijf om de één of andere reden altijd boeken waarin twee mensen van hetzelfde geslacht een relatie hebben. Vraag me niet waarom, ik vind het gewoon geweldig, denk ik.” Ze deelt haar verhalen niet met bekenden, vertelt ze via de chat. „Hoewel ik voor sommige mensen wel openlijk uit de kast ben gekomen.”

„Gender en seksualiteit zijn populaire thema’s in fanfictie”, vertelt Cecilia Aragon, onderzoeker aan de University of Washington, in een videogesprek. Op haar tiende schreef ze zelf fanfictie; ze maakte een versie van The Lord of the Rings waarin meer vrouwelijke karakters een belangrijke rol hebben. Zeven jaar geleden besloot ze met haar collega Katie Davis om een onderzoeksgroep op te zetten rond het thema. Ze sloten zich aan bij de community van fanfiction.net, interviewden 28 auteurs, lieten een data-analyse op het corpus los en publiceerden er vorig jaar een boek over. Daarin concluderen ze dat het schrijven van fanfictie bijdraagt aan een betere schrijfvaardigheid, doordat de woordenschat van de schrijvers wordt vergroot. Dat heeft met name te maken met het reactiesysteem, dat de onderzoekers distributed mentoring noemen. Aragon: „Het is een nieuwe vorm van mentorschap in kleine stukjes, door veel verschillende mensen.” Gemiddeld krijgt een verhaal op fanfiction.net zo’n 25 reviews, waarvan een groot deel bestaat uit gedetailleerde tips om het verhaal te verbeteren. Slechts een procent van de reviews is niet-constructief, aldus Aragon. „Mensen voelen zich onderdeel van de community en dat zorgt ervoor dat er bepaalde omgangsnormen ontstaan. En er is een emotioneel effect; mensen worden verliefd op hun karakters en zijn daardoor bereid om tekortkomingen over het hoofd te zien.”

Harry Potter. Beeld Warner Bros. Pictures

Het feedbacksysteem zou een bredere toepassing in het onderwijs kunnen krijgen, denken de onderzoekers. Jongeren scoren slecht op lees- en schrijfvaardigheid; in 2018 bleek uit het PISA-onderzoek van de OESO dat Nederlandse 15-jarigen zelfs lager dan het EU-gemiddelde scoren wat betreft leesvaardigheid. Zestig procent van de leerlingen geeft aan dat ze alleen lezen als het moet. Maar jonge mensen gaan meer schrijven als ze mogen schrijven over wat ze leuk vinden, denkt Aragon. „Docenten zouden zelf een online community kunnen opzetten en hun leerlingen kunnen stimuleren om anoniem stukken te plaatsen. Door het gedistribueerde mentorschap in zo’n community krijgen ze feedback en dat zal hen helpen om betere schrijvers te worden.”

Constructieve feedback

De vraag is of fanfictie ook in Nederland zo’n positieve invloed zou kunnen hebben. Er wordt weliswaar veel Nederlandstalige fanfictie geschreven, maar die lijkt de eigen subcultuur nauwelijks te ontstijgen. Anne (26), docent op een middelbare school, schreef enkele jaren geleden fanfictie over de Nederlandse politieserie Flikken Maastricht, maar leerzaam vond ze het niet. „Ik las de verhalen over Flikken op Wattpad en dacht: dit kan zoveel beter. In bijna alle verhalen komen de hoofdpersonen [Angela Schijf en Victor Reinier, red.] bij elkaar, omdat dat in de serie niet gebeurt. Ze trekken bijvoorbeeld elkaars lootje met Sinterklaas of lopen elkaar tegen het lijf bij het carnaval in Limburg.”

Lees ook: Debuteren tijdens de coronacrisis? Daar beginnen uitgevers liever niet aan

Ook Anne schreef een verhaal waarin de hoofdrolspelers een relatie krijgen, en oogstte daarmee lovende kritieken, maar geen nuttige feedback. Ze wil nu een Engelstalig boek laten uitgeven. „Het is een moderne versie van de Trojaanse oorlog, die zich afspeelt op een middelbare school.” Ze is van plan om haar baan als docent op te zeggen en zoekt een literair agent. Het boek is al te lezen op fictionpress.com, de zustersite van fanfiction.com, waar alleen volledig originele werken zijn toegestaan. „Daar zitten meer mensen die net als ik de droom hebben om een gepubliceerd boek te krijgen. Je krijgt er echt constructieve feedback en men is bereid elkaar te helpen.”

Hoewel het gedistribueerde mentorschap volgens Aragon taalonafhankelijk is, lijkt het dus in Nederland niet, of nog niet, van de grond te komen. Anne: „Nederlandse fanfictie is gewoon slecht, terwijl de beste Engelse verhalen echt wel goed in elkaar zitten. Ook mijn leerlingen lezen alleen Engelse fanfictie. Ik hou dus mijn hart vast – dit is wel treurig voor de Nederlandse taal.”