Hoe Midden-Europa de pandemie zo snel onder controle heeft gekregen

Coronasucces Nieuwe EU-lidstaten pakken het virus drastischer én adequater aan dan de oude. „Wij lijden niet aan zelfoverschatting.”

Bezoekers van een terras in Bratislava.
Bezoekers van een terras in Bratislava. Foto VLADIMIR SIMICEK / AFP

In het hart van Europa ligt een klein landje, ingesloten door vijf grotere buren. Een land dat geplaagd wordt door corruptie en waar de gezondheidszorg als matig en inefficiënt staat aangeschreven. Waar complottheorieën onder de bevolking van 5,5 miljoen bijzonder populair zijn. En waar duizenden inwoners in februari en maart naar terugkeerden uit Italiaanse en Oostenrijkse skigebieden. Soms van vakantie, vaker omdat hun banen als kok of kamermeisje, net als de skiliften, waren stilgevallen. Een land dat, toen de coronapandemie Europa bereikte, geen regering had.

Is dit hét recept voor een coronaramp van ongekende omvang? Allesbehalve. In Slowakije zijn sinds Covid-19 over het continent raast slechts 28 mensen aan het virus overleden. De zogeheten oversterfte, het verschil tussen het aantal doden deze lente en die van vorig jaar is negatief. Dus van het wegmoffelen van corona-slachtoffers is geen sprake. Ter vergelijking: als in Nederland eenzelfde percentage mensen aan corona zou zijn bezweken, waren er 89 doden gevallen, in plaats van de officiële 5.680.

„Slowakije had het geluk dat de pandemie ons relatief laat bereikte”, zegt socioloog Miloslav Bahna, van de Slowaakse Academie van Wetenschappen. „Toen de eerste diagnose eenmaal gesteld was, reageerde de overheid exceptioneel snel.”

Op vrijdag 6 maart werd het eerste coronageval in een ziekenhuis in Bratislava vastgesteld. Op maandag 9 maart waren alle scholen in en om de hoofdstad gesloten, vluchten naar Italië geschrapt en controles ingevoerd aan de Oostenrijkse grens. Kort daarna gingen ook universiteiten, winkels en horeca dicht.

Daarnaast moesten alle reizigers die de grens over kwamen verplicht twee weken in quarantaine in lege schoolgebouwen en asielzoekerscentra en werd iedereen verplicht buitenshuis een mondkapje te dragen. De samenleving kwam tot stilstand. „Van de ene op de andere dag bleven mensen thuis, hielden afstand en droegen gehoorzaam hun masker.”

Geen zelfoverschatting

Die snelle en rigoureuze politieke reactie, de volgzaamheid van de bevolking en relatief lage sterftecijfers zijn ook elders in Midden-Europa evident aanwezig. Uitvoerig bewijs of analyses ontbreken nog van hoe en waarom Slowakije – maar ook Slovenië (104 doden), Tsjechië (297), Hongarije (451), Polen (919) en de Baltische staten – de schade hebben weten te beperken. Vast staat dat ‘nieuwe’ EU-landen de pandemie veel sneller onder controle hebben gekregen dan de ‘oude’ lidstaten. Zelfs met de verzachtende omstandigheden van een bevolking met relatief weinig bejaarden, die vaak alleen wonen, en van minder internationaal verkeer met bijvoorbeeld China en Italië, zijn de verschillen opmerkelijk.

De aanpak slaagde met middelen die de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) expliciet heeft afgeraden: grenzen op slot, scholen dicht en massale gezichtsbedekking. „Zeker wat betreft maskers kun je wel zeggen dat deze landen het ongelijk van de WHO hebben bewezen”, zegt Olga Löblová. De Tsjechische is onderzoeker gezondheidsbeleid aan de universiteit van Cambridge en studeerde in Boedapest maar zit tijdens de lockdown bij haar moeder in Praag. „Ik wist dat ik in Tsjechië beter af zou zijn.”

De voornaamste reden voor het succes, denkt Löblová, is dat de voormalige communistische landen zich geen illusies hebben gemaakt over hun eigen kwetsbaarheid. „Veel westerse landen hebben gedacht: ‘het zal wel meevallen’. Of: ‘onze gezondheidszorg is zo goed, dat we alles aankunnen’. Deze landen lijden niet aan dergelijke zelfoverschatting.”

Daarom werd drastisch ingegrepen, zonder dat elke maatregel wetenschappelijk gemotiveerd kon worden. „Het hielp dat de eerste gevallen hier wat later kwamen. Iedereen had de vreselijke beelden uit Italië gezien en de overheid kon van andere landen afkijken wat wel en niet leek te werken.”

Een andere cruciale factor, zeggen zowel Löblová als Bahna, was de voorbeeldfunctie die politici op zich hebben genomen. Terwijl Mark Rutte nog vrolijk de hand van RIVM-baas Jaap van Dissel schudde en Donald Trump en Boris Johnson niet dood gevonden wilden worden met een mondkapje, werd de nieuwe Slowaakse coalitie medio maart gepresenteerd zonder dat de gezichten van de kabinetsleden te zien waren.

„Vooral president Zuzana Caputova, de politica die in Slowakije het hoogste vertrouwen geniet, heeft een enorme rol gespeeld. Zij nam het virus zichtbaar serieus, al voordat anderen in Europa dat deden”, zegt Bahna. De president verschijnt nergens meer zonder mondkapje en draagt exemplaren die bij haar kleding passen. „Het is iets modieus geworden.”

Foto EPA

Betrouwbare overheid

Toch blijft de vraag waarom de bevolkingen van deze regio zo volgzaam de instructies van hun overheden hebben opgevolgd, zonder dat een compleet uitgaansverbod gold of bijzonder veel boetes zijn uitgedeeld.

Het zijn landen waar het vertrouwen in elkaar en in de staat laag is en de bevolking traditioneel „om de overheidsregels heenwerkt”, zegt Löblová.

Eén van de hypotheses luidt dat juist mensen in low trust societies zich sneller achter hun voordeur terugtrekken. Mede omdat ze vrezen voor de kwaliteit van de ziekenhuizen waar ze in terecht kunnen komen. Socioloog Bahna kon daar in de peilingen die hij de afgelopen maanden heeft uitgevoerd echter weinig bewijs voor vinden. „In het begin van de pandemie waren mensen hier banger dan in bijvoorbeeld Oostenrijk. Velen geloven ook dat het virus uit een lab afkomstig is en bewust verspreid wordt. Maar het vertrouwen in de instituties is juist toegenomen.”

Dat ziet ook Konrad Poplawski, analist van een aan de staat gelieerde Oost-Europa-denktank in Warschau. „Het is waar dat mensen in dit deel van Europa er niet op rekenen dat de verzorgingsstaat hun problemen wel even zal oplossen. Maar in deze crisis heeft de regering juist bewezen dat ze een betrouwbare partner en steun kan zijn.” Hij wijst niet alleen op het „snelle en efficiënte” sluiten van grenzen. En „het geluk dat ons archaïsche zorgsysteem met relatief veel ziekenhuisbedden nooit onder druk is komen te staan”. Hij doelt vooral op het economische pakket waarmee de regering bedrijven, werknemers en werklozen tegemoet komt. EU-prognoses voorspellen dat de oostelijke lidstaten, ondanks hun lockdowns, een minder zware recessie krijgen te verduren dan de westelijke en zuidelijke.

Circusartiesten in Bratislava doen tijdens de lockdown mee aan een kunstproject. Foto Vladimir Simicek /AFP

Beschadiging rechtsstaat

Ondanks het lage aantal coronadoden in deze regio ging veel media-aandacht naar het vermeende Duitse succes in het beperken van de uitbraak, het testbeleid van Zuid-Korea en de lof voor hetdoor een oceaan omgeven Nieuw-Zeeland. Toen Denemarken aankondigde dat het geen financiële steun zou verlenen aan bedrijven die belasting ontwijken, was dat internationaal nieuws. Terwijl Polen precies die maatregel weken eerder al had genomen, zonder dat er in het buitenland aandacht voor was.

Waarom wordt er niet meer gepronkt met de Midden-Europese methode? „Het zit niet in onze genen op te scheppen over ons succes. En we willen zeker niet te vroeg juichen”, zegt analist Poplawski. In Polen is de besmettingsgraad nog hoog en is de pandemie in de mijnbouwregio Silezië niet onder controle.

Bahna denkt dat de bescheiden aandacht vooral komt door hoe westerse media naar Slowakije kijken. „Dit land bestaat nog geen dertig jaar. Veel mensen kunnen het niet van Slovenië onderscheiden. En het is sexier om te schrijven: dit is ‘het Zweedse model’ dan ‘dit is de Slowaakse manier’.” Löblová ziet „ouderwets oriëntalisme richting deze Europese periferie”.

Deze analyse: Polen haalt bakzeil: verkiezingen later

Maar de deskundigen begrijpen ook waarom aandacht voor Midden-Europa tijdens deze crisis niet over de medische prestatie gaat. In Hongarije wendt premier Viktor Orbán de crisis aan om per decreet te regeren en de vrijheid van meningsuiting in te perken. De conservatief-nationalistische regering in Polen probeerde de presidentsverkiezingen door te drukken. In Tsjechië heeft premier en zakenman Andrej Babis de regels voor aanbestedingen versoepeld. In Slowakije zijn Roma-gemeenschappen van de buitenwereld afgesloten. Verschillende landen hebben apps gelanceerd waar nogal wat privacykwesties aan kleven.

Löblová: „Het succes van de wijze waarop Midden-Europa de epidemie heeft aangepakt, wordt overschaduwd door het absolute misbruik dat sommige regeringen van de situatie maken om hun rechtsstaat verder te beschadigen.”