Reportage

Hoofdverdachte Rwandese genocide leefde onopvallend in Parijse buitenwijk

Internationaal recht Dit weekend werd Félicien Kabuga, verdacht als financier van de Rwandese genocide, opgepakt. Nabestaanden zijn verbijsterd. „Hij moet bescherming hebben gehad.”

In het herdenkingsmuseum voor de genocide in de Rwandese hoofdstad Kigali kijkt een bezoeker naar foto’s van de slachtoffers.
In het herdenkingsmuseum voor de genocide in de Rwandese hoofdstad Kigali kijkt een bezoeker naar foto’s van de slachtoffers. Foto Yasuyoshi Chiba/AFP

De Rue du Révérend Père Christian Gilbert is een rustige straat in Asnières-sur-Seine, een nette buitenwijk van Parijs. Niemand vermoedde dat op nummer 97 – een recent flatgebouw van vijf verdiepingen – Félicien Kabuga woonde: een hoofdverdachte van de Rwandese genocide in 1994, voor wiens arrestatie de Amerikaanse FBI een beloning van vijf miljoen dollar had uitgeloofd. Hij werd in de vroege zaterdagochtend gearresteerd door de Parijse politie.

„Het was een heel gewone oude man”, zegt Michael, een 30-jarige buurman. „Hij was heel slecht ter been. Ik hielp hem soms met zijn boodschappen, want hij deed er een half uur over om de hoek van de straat te bereiken.”

De (waarschijnlijk) nu 85-jarige Kabuga geldt als een van de hoofdverdachten van de Rwandese genocide en wordt sinds 1997 gezocht door het speciale Rwanda-tribunaal van de VN. Hij was een vertrouweling van wijlen president Juvénal Habyarimana; hun kinderen trouwden onder elkaar. Kabuga staat bekend als de financier van de genocide, die aan zo’n 800.000 Rwandese Tutsi’s en gematigde Hutu’s het leven kostte.

Radiozender zwengelde haat aan

Kabuga leidde in Rwanda een zakenimperium met uitgestrekte theeplantages in de geboortestreek van de presidentiële familie. Hij financierde de Rwandese radiozender RTLM, die voorafgaand aan de genocide de haat aanzwengelde tegen de Tutsi-minderheid in Rwanda. Toen de genocide was begonnen, was het RTLM die de de Hutu-meerderheid in het land opriep om de „kakkerlakken” (waarmee de Tutsi’s werden bedoeld) uit te roeien.

Daarnaast wordt Kabuga ervan beschuldigd dat hij zijn luciferfabriek ter beschikking stelde aan de zogeheten interahamwe – de milities van de Hutu-regeringspartij MRND. Ook zou hij honderdduizenden machetes uit China hebben geïmporteerd, die bij het uitbreken van de genocide werden uitgedeeld onder de bevolking om de Tutsi-minderheid af te slachten.

Lees ook hoe correspondent Koert Lindijer na 25 jaar terugblikt op de genocide in Rwanda

Buurman Michael, die niet met zijn volledige naam in de publiciteit wil, zegt dat Kabuga al zo’n drie jaar onbekommerd in het flatgebouw in Asnières-sur-Seine woonde, samen met een zoon die hij enkele weken geleden voor het laatst heeft gezien. Kabuga leefde onder een pseudoniem dat het parket van Parijs niet bekend heeft gemaakt; het naambordje van zijn postbus is leeg. Volgens het parket kon Kabuga zo lang op vrije voeten blijven „dankzij een verfijnde mechaniek en met de medeplichtigheid van zijn kinderen” – die verspreid wonen over Frankrijk en België.

De rol van Frankrijk

Dat Kabuga uitgerekend in Frankrijk is gearresteerd is bijzonder. Een kwart eeuw na de genocide doet de rol die Frankrijk toen heeft gespeeld nog altijd stof opwaaien. Frankrijk lanceerde in 1994 de omstreden Opération Turquoise. Hoewel ogenschijnlijk een humanitaire operatie, zorgde die er ook voor dat de opmars van het Tutsi-rebellenleger RPF werd afgeremd en dat veel daders van de genocide konden ontkomen naar buurland Zaïre, nu de Democratische Republiek Congo.

Vorig jaar pas ging president Emmanuel Macron akkoord met het openstellen van tot dan geheime archieven over de Franse rol in Rwanda. Macron beloofde gelijktijdig meer middelen ter beschikking te stellen om vermeende verantwoordelijken voor de genocide op te sporen die in Frankrijk wonen.

„Natuurlijk roept dit vragen op”, zegt Alain Gauthier, die samen met zijn Rwandese vrouw Dafroza zijn levenswerk heeft gemaakt van het opsporen van daders in Frankrijk, aan de telefoon vanuit Reims. „Hoe is het mogelijk dat hij al die tijd in Frankrijk heeft gewoond. Hoe is hij hier geraakt en vanuit welk land is hij gekomen?”

Over de eerste jaren van Kabuga’s voortvluchtigheid is veel bekend. Hij vlucht via Congo naar Zwitserland, waar zijn vrouw en kinderen al zaten, die eerder via de Franse ambassade in Rwanda waren geëvacueerd. Kabuga vraagt in Zwitserland politiek asiel aan, maar keert al snel terug naar Afrika, waar hij in Kenia veiligheid vindt.

Hoge medewerkers van de toenmalige Keniaanse president Moi beschermden hem tegen internationale arrestatiepogingen. Toen de FBI met hulp van een Keniaanse journalist in 2003 een valstrik voor hem opstelde, leidde dat niet tot de arrestatie van Kabuga, maar tot de moord op de journalist. Daarna bleef Kabuga’s verblijfplaats een mysterie.

In 1999 viel de Franse politie een appartement in Parijs binnen, maar troffen daar alleen Kabuga’s zoon. Ook een undercover-operatie op de begrafenis van Kabuga’s echtgenote in België mislukte.

Appartement in buitenwijk van Parijs, waar Kabuga zaterdag werd opgepakt.

Foto AFP

‘Verbijsterend nieuws’

Kabuga’s arrestatie, dit weekeinde, baant de weg voor uitlevering aan het internationale gerecht in Den Haag. Hoewel het mandaat van het speciale tribunaal voor Rwanda inmiddels is verlopen, komende nog lopende zaken voor een speciaal hof in Den Haag.

Voor Etienne Nsanzimana, voorzitter van de Franse afdeling van Ibuka, de organisatie van overlevenden van de genocide, was Kabuga’s arrestatie zaterdag heuglijk én verbijsterend nieuws. „Er is het besef dat ik hem gewoon tegen het lijf had kunnen lopen, in de Parijse metro of op straat,” zegt Nsanzimana aan de telefoon.

Ook Nsanzimana wil weten hoe het mogelijk is dat Kabuga zo lang op vrije voeten kon blijven. „Het is naïef om te denken dat zo’n grote vis al die tijd buiten schot heeft kunnen blijven zonder hulp. Hij moet een vorm van bescherming hebben gehad. De vraag is op welk niveau?”

>Of Kabuga gezien zijn hoge leeftijd en slechte gezondheid ooit de binnenkant van een rechtbank zal zien is onzeker

Of Kabuga gezien zijn hoge leeftijd en slechte gezondheid ooit de binnenkant van een rechtbank zal zien is onzeker. Voor de overlevenden van de genocide is er de voldoening dat hij tenminste niet meer op vrije voeten is.

„Laat hem de laatste jaren van zijn leven in de bak doorbrengen”, zegt Chiel Lijdsman vanuit de Rwandese hoofdstad Kigali. De Nederlander Lijdsman verloor zijn Rwandese vrouw tijdens de genocide. „Dat Kabuga nog leeft, is een opluchting. Eindelijk gerechtigheid, want hij was destijds de grote man op de achtergrond. Ik heb na het nieuws stilletjes een tijdje zitten huilen.”