Opinie

Sociaal leenstelsel? Schuldenstelsel zul je bedoelen

Zihni Özdil

We hadden verwacht dat ze het ingewikkeld zouden vinden. Samen met collega-docenten besloot ik in 2016 aan het Erasmus University College Michel Foucaults these over de ‘ondernemer van het zelf’, uit zijn lezingenreeks van de jaren zeventig, te behandelen. We hadden het mis. De lessen werden een ‘feest’ van herkenning voor onze eerstejaarsstudenten. Achteraf gezien is dat logisch. In het laatkapitalisme, zo voorspelde Foucault, zouden sociale rechten worden vervangen door wat individuen voor zichzelf kunnen bemachtigen op de markt, uitgebreid naar alle facetten van het menselijk leven – indien nodig door jezelf in de schulden te steken.

Ondernemerschap in plaats van burgerschap. Je hele leven lang. Elke dag. In je eentje. Met alle risico’s van dien. Want als het niet zo goed lukt, is het ook je eigen schuld, en zijn andere mensen niet verantwoordelijk.

Toen mijn studenten uitlegden waarom ze zichzelf herkenden in de ondernemer van het zelf, besefte ik iets heel ernstigs: Nederlandse beleidsmakers hebben Foucaults voorspelling letterlijk als handleiding genomen.

Tel maar na. De zorgverzekering is geprivatiseerd; patiënten zijn omgedoopt tot ‘zorgconsumenten’ met een ‘eigen risico’. De ‘flexibele schil’ is nergens in Europa zo groot als in Nederland. Al kun je je afvragen hoe ‘flexibel’ je daadwerkelijk bent als je niet weet of je morgen nog een baan hebt. Voor jongeren is werk zo niet langer een eerste stap naar zekerheid, niet langer een basis om aan de toekomst te kunnen bouwen.

Onderwijs is afgeschaft. Vervangen door een toetsensysteem. Vanaf groep 1 filteren we, onder meer via citotoetsen, kinderen uit het systeem. Kinderen die lastig, tegendraads of niet gedisciplineerd zijn. Ook studenten maken meer toetsen dan ooit, het liefst elke week. Dat is goed voor de ‘rendementen’ – de officiële Nederlandse term voor zo snel mogelijk diploma’s produceren. Daar immers rekent de overheid onze universiteiten op af.

Het Nederlandse schuldenstelsel, excuus ‘sociale leenstelsel’, is de kers op de taart van de ondernemer van het zelf: toen GroenLinks, PvdA, D66 en VVD dit invoerden, was hun argumentatie letterlijk dat onderwijs „een investering in jezelf” is. Dat is ook meteen de enige zwakke plek in Foucaults voorspelling. Zelfs hij had nooit verwacht dat linkse partijen in Nederland een schuldenstelsel zouden omarmen.

Lees ook: Leenstelsel is voor links toch niet sociaal

Deze week presenteerde het Centraal Planbureau (CPB) een rapport waarin letterlijk staat dat jongeren zich door het leenstelsel steeds dieper in de schulden steken, vooral jongeren uit arme gezinnen. Dit werd door het CPB met droge ogen gebracht als ‘goed nieuws’, omdat de toegang vanuit havo en vwo gelijk is gebleven. Ja joh? Goh! In Amerika zijn jongeren ook niet minder gaan studeren vanwege het barbaarse leenstelsel, maar betalen ze de rest van het leven hun schulden af.

Zo verliezen we ons steeds weer in technocratisch gekissebis en ondertussen vergeten we fundamentele vragen te stellen. Wat is onderwijs? Een mensenrecht of een luxeproduct waar je jezelf voor in de schulden moet steken?

Met schulden op je schouders word je docieler. Je gaat niet zo snel klagen, bent geneigd elk flexbaantje te accepteren. Voor je rechten opkomen – laat staan bij een vakbond gaan – wordt voor de ondernemer van het zelf zo een enorm bedrijfsrisico.

We hebben met het asociale schuldenstelsel in ons hoger onderwijs een nieuw klassenonderscheid opgetuigd. Dat wordt recht geluld door het Centraal Planbureau met drogredeneringen waar zelfs Noord-Korea jaloers op zou zijn. We hebben een overheid die tijdens de huidige crisis niks doet voor studenten, of het moet zijn dat een onderwijsminister, notabene uit godbetert een onderwijspartij, hen doodleuk aanspoort om „extra bij te lenen”.

Ik pretendeer niet zo profetisch te zijn als Foucault. Maar één ding weet ik zeker: een rijk land dat weigert om jongeren zonder de ketenen van een schuldenlast aan hun leven te laten beginnen, is gedoemd te mislukken.

Zihni Özdil is historicus.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.