Reportage

Geen werk, maar ook niet naar huis. Hoe overleven de gastarbeiders in Rusland?

Migranten in Moskou Gastarbeiders in Rusland weten: als er een crisis is, worden wij als eersten geloosd. Maar nu door de pandemie de grenzen dicht zijn, kunnen Moskous vele Kirgiezen, Oezbeken en Tadzjieken ook niet terug naar hun vaderland.

Beksoeltan Noerbekov wil terug naar Kirgizië maar kan het appartement dat hij met anderen deelt niet uit. „Dit is een gevangenis met drie kamers.”
Beksoeltan Noerbekov wil terug naar Kirgizië maar kan het appartement dat hij met anderen deelt niet uit. „Dit is een gevangenis met drie kamers.” Foto Konstantin Salomatin

Met slechts vijf man in een appartement: een gastarbeider in Moskou zou volmaakt tevreden zijn geweest, als hij niet gedwongen was om binnen te blijven vanwege de corona-epidemie, zegt Beksoeltan Noerbekov. „Nu is dit een gevangenis met drie kamers geworden.”

In Moskou is nog steeds een strenge lockdown van kracht, maar bij metrostation Medvedkovo is het een drukte van belang. Forenzen trekken een sprintje om de bus te halen, op de hoek van de straat hangen pizzakoeriers verveeld over hun stepjes. De alcoholisten op de binnenplaats schreeuwen en kiften, terwijl ze de fles rond laten gaan.

Beksoeltan Noerbekov daarentegen zit al zes weken op zijn kamer. De politie controleert vooral mannen met een buitenlands uiterlijk. En net als zoveel vreemdelingen in deze enorme metropool staat hij niet geregistreerd op zijn eigen adres. Probeer dan maar eens uit te leggen dat je alleen even sigaretten bent halen op de hoek: „De boete voor het schenden van de quarantaine is 4.000 roebel (50 euro). Dat geld heb ik nu absoluut niet.”

Noerbekov (23) is econoom en studeerde chemie, maar daar koop je niet veel voor in Kirgizië, de Centraal-Aziatische republiek waar hij vandaan komt. Sinds oktober vorig jaar werkte hij als ober in ‘Spijkers’, een populaire bar in het centrum. Maar eind maart kondigde de Russische president Poetin een periode van ‘vrije dagen’ aan en gingen alle café’s en restaurants dicht. Alle werknemers zouden gewoon worden doorbetaald, zo zei Poetin.

Arbeidscontract

Maar of ze nou werken in de bouw of in de horeca, gastarbeiders hebben in Rusland zelden een arbeidscontract. Circa anderhalf miljoen Kirgiezen, Oezbeken en Tadzjieken in de Russische hoofdstad zaten in één klap zonder inkomen. Velen willen terug naar huis, maar vanwege de coronacrisis zitten de grenzen op slot. Bij de Oezbeekse ambassade hadden zich deze week 240.000 migranten aangemeld voor een stoel in één van de twee chartervliegtuigen die de komende twee weken vertrekken naar de Oezbeekse hoofdstad Tasjkent. Op de grens met Kazachstan bivakkeren honderden gastarbeiders, in de hoop dat iemand ze toch doorlaat.

Beksoeltan Noerbekov zou eind maart teruggaan naar Kirgizië: in het toeristenseizoen kun je goed verdienen in de restaurants langs het schilderachtige Issyk Koelmeer aan de voet van de bergen. Nu zit hij vast in Moskou. „Ik kan niet naar huis en ik kan hier geen werk vinden”, zegt hij. „Ik moet op de een of andere manier zien te overleven.”

Eenvoudig is dat niet, want de Russische economie piept en kraakt onder de gevolgen van de coronacrisis. Volgens een recente prognose voor de Europese Bank voor Reconstructie en Ontwikkeling krimpt het Russische BBP dit jaar met 4,5 procent; het IMF schat de economische schade zelfs op 5,5 procent.

Lage olieprijzen

Rusland heeft niet alleen te lijden van de lockdown, maar kampt ook met de historisch lage olieprijzen. Dat heeft directe gevolgen voor de overheidsfinanciën, die zwaar leunen op verkoop van olie en gas. Rusland heeft een groot reservefonds van circa 165 miljard dollar opgebouwd, maar bij een olieprijs van rond de 20 dollar per vat is er 300 miljoen per dag nodig om de tekorten op de begroting aan te vullen, zo schreef de The Financial Times.

Vanwege de internationale sancties is lenen op de financiële markten geen optie. Terwijl werknemers en ondernemers smeken om staatssteun, raakt president Vladimir Poetin in ijltempo door zijn geld heen.

Al weken praat de Russische regering daarom over het afbouwen van de quarantaine. Afgelopen maandag kondigde Poetin aan dat de nationale lockdown op dinsdag 19 mei wordt „beëindigd”. Maar de Russische president zei óók dat lokale bestuurders zelf moesten bepalen wanneer de maatregelen kunnen worden afgebouwd. „De strijd tegen het coronavirus gaat door”, zo zei de president.

Dat is hard nodig. Alleen in de VS (1,4 miljoen) zijn er meer infecties dan in Rusland (262.000), en met tienduizend nieuwe geregistreerde besmettingen per dag bevindt de Russische epidemie zich nog op het hoogtepunt. Gesteld voor de keuze tussen economie en volksgezondheid opteren gouverneurs voorlopig voor het laatste. De Moskouse burgemeester Sergej Sobjanin heeft al laten weten dat de lockdown in de hoofdstad in elk geval tot eind mei van kracht zal zijn.

Het algemene uitgaansverbod, waarbij burgers zich alleen mogen verplaatsen binnen de stad als ze een digitale code hebben aangevraagd, blijft tot nader order van kracht.

Toch heeft Sjerzod Sjodiëv (32) zich op straat gewaagd. Enkele weken geleden heeft hij zich geregistreerd bij een online koeriersdienst. Nu hij eindelijk zijn eerste klus heeft, blijkt dat de stad Moskou alle QR-codes van bezorgdienst ‘Dostavista’ heeft ingetrokken. Om toch te kunnen bezorgen, heeft Sjodiëv een code voor ‘privédoeleinden’ aangevraagd – dat mag twee keer per week. Zojuist heeft hij 211 roebel (iets meer dan 2,5 euro) verdiend. Deze week kan hij nu nog één keer een bezorging doen. „Natuurlijk loop je het risico besmet te raken. Maar je moet toch iets proberen te verdienen.”

QR-codes

Burgemeester Sobjanin toonde zich niet tevreden: als Moskovieten geen discipline toonden, zou de uitgifte van QR-codes worden verminderd. Na zes weken lockdown beginnen de straten weer langzaam vol te stromen. Op de ‘quarantaine-index’ van internetbedrijf Yandex (dat de bewegingen van tientallen miljoenen Russen via hun telefoongegevens kan volgen) is Moskou inmiddels afgezakt tot een miserabele 2,2, wat staat voor „heel veel mensen op straat”. In andere steden is het niet beter. Terwijl de Russische overheid aarzelt, nemen burgers het heft in eigen handen en komt de Russische economie langzaam weer op gang.

Sjerzod Sjodiëv uit Oezbekistan heeft veel spijt dat hij zijn gezin naar Moskou liet overkomen. Achter hem zijn dochtertje Zarina.

Foto Konstantin Salomatin

Sjerzod Sjodiëv komt uit Oezbekistan en werkte net als Beksoeltan Noerbekov in ‘Spijkers’. Omdat hij toch in de buurt is, gaat hij zijn voormalige collega even opzoeken: „Hij appte me dat hij nog meel over had en dat wel met mij wilde delen.”

Twintiger Noerbekov hoeft zich alleen zorgen te maken over zichzelf, maar Sjerzod Sjodiëv is getrouwd en heeft een dochtertje van nog geen twee jaar oud; Zarina heet ze. Begin maart heeft hij zijn gezin uit Oezbekistan laten overkomen. Nog elke dag vervloekt hij die beslissing. Honderden euro’s heeft hij geleend om de werkvergunning voor zijn vrouw Zinaïda in orde te maken, maar ook zij kan nu geen werk vinden.

Om te besparen op de huur trok het jonge gezin in bij bekenden: in totaal acht man in een klein appartement even buiten Moskou. Hoe hij de 150 euro voor zijn kamer moet opbrengen, weet hij niet, want er is zelfs geen geld om eten te kopen. Van een Oezbeekse liefdadigheidsinstelling kreeg het gezin een voedselpakket. Nu dat op is, moeten de Sjodiëvs mee eten met hun huisgenoten.

Erectiepillen

Ook Sjerzod Sjodiëv wil zo snel mogelijk naar huis. Ruim tien jaar werkt hij al in het buitenland en daarom weet hij: als het economisch tegenzit, worden de gastarbeiders als eersten geloosd. Steeds vaker staat er bij de advertenties dat een ‘slavisch uiterlijk’ de voorkeur verdient, zo niet een vereiste is.

Omdat zijn Russisch vrijwel accentloos is, werd Sjodiëv aangenomen bij een louche telemarketingbedrijf. De 32-jarige ober moest aan de telefoon erectiepillen verkopen aan bejaarde Moskovieten. Beschamend, zegt hij: „Ik raakte met mijn geweten in de knoop.” Na twee dagen nam hij ontslag, naar zijn loon kan hij verder fluiten.

Beksoeltan Noerbekov hoopte dat hij over een jaar of drie genoeg zou hebben gespaard voor een eigen restaurant of café in de Kirgizische hoofdstad Bisjkek: „Iets voor de jeugd.” Sjerzod Sjodiëv droomt slechts van een stabiel leven met zijn gezin in Oezbekistan: „Ik hoef echt geen miljoenen, maar gewoon een vaste baan.”

Voorlopig is overleven al heel wat voor beide mannen. Beksoeltan Noerbekov kan het nog uitzingen tot het einde van de maand. Als hij dan nog geen baan heeft gevonden, zal hij zijn geluk moeten beproeven in een van de fabrieken en distributiecentra in de regio rond Moskou. Hij weet wat dat betekent: ellenlange werkdagen, pitten tussen de zatlappen op een matje op de grond. Soms krijg je als gastarbeider geen loon, en dan heb je gewoon pech. „Bovendien loop je het risico besmet te raken met corona, of met iets ergers.”

Op vrijdag zit Sjerzod Sjodiëv weer thuis. De hele dag checkt hij de app van de online koeriersdienst – tevergeefs. Hij stuurt een screenshot: ‘De contracten die u heeft bekeken zijn al vergeven.’ „Ik word depressief hier”, appt Sjodiëv: „Ik moet nú werk vinden.”

Lees ook deze reportage over de coronacrisis in Rusland