Recensie

Recensie

Wat gebeurde er die nacht in Amsterdam-Zuid?

Biografie Het leven van cineast Louis van Gasteren werd bepaald door een door hem gepleegde moord op een Joodse onderduiker. Wat er toen werkelijk is gebeurd, blijft een raadsel.

De jonge Louis van Gasteren aan het werk in zijn filmstudio
De jonge Louis van Gasteren aan het werk in zijn filmstudio Foto uit besproken boek

‘Ik had geen moeder moeten worden’, was een van de dramatisch geuite standaardzinnen van de moeder van de in Amsterdam geboren cineast Louis van Gasteren (1922-2016). Voor de tienjarige Van Gasteren was dit een duidelijk signaal: hij beschouwde zijn ouders niet langer als ouders. Hij besloot hen met hun voornaam aan te spreken: vader Louis van Gasteren senior. werd Louis en moeder Elise van Gasteren-Menagé Challa heette voortaan Lies. Zonder te psychologiseren schuilt hierin een kiem van de dwarse, conflictueuze, latere filmregisseur en beeldend kunstenaar.

In de groots opgezette biografie Louis van Gasteren. Seismograaf van onze tijd door Jan Willem Regenhardt (1952) krijgen de jeugdjaren van Van Gasteren volop aandacht. Hij schetst het gezin als een ‘disfunctioneel nest’. Van Gasteren senior was een bevlogen toneelspeler, zoals dat heet, die uitblonk in klassieke tragedies. Elise was een geschoold concertzangeres. Beiden streden in de jaren dertig met theater en muziek als wapen tegen het opkomend fascisme. Dochter Josephine van Gasteren (1917-1989) ontwikkelde zich tot een diva.

De Van Gasterens vormden een politiek bewogen en artistiek gedreven gezin, ‘een hogedrukpan waarin kunst als heilige missie, gekruid met een mix van morele richtlijnen, verantwoordelijkheidsbesef, martelarengedrag, emoties en spanningen, voortdurend tot het kookpunt werd gebracht’, schrijft Regenhardt.

Nazi-buurvrouw

Regenhardt zet de eerste helft van de twintigste eeuw, tot aan het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, voorbeeldig neer volgens een vast stramien, dat aan de hele biografie ten grondslag ligt: maatschappelijk en kunstzinnige ontwikkelingen verbindt hij met de individuele lotgevallen van de Van Gasterens, jong en oud.

Louis deelt de derde etage met onder meer Hansje Engbertsen, een beruchte vrouw met nazi-sympathieën

Dan wordt het 10 mei 1940, de Duitsers vallen Nederland binnen. Drie jaar later, op maandag 24 mei 1943, vindt aan de Beethovenstraat 146 een tragedie plaats: via een bevriende verzetsman krijgt Van Gasteren het verzoek een Joodse onderduiker voor slechts één nacht onder te brengen, daarna is een ander adres geregeld. Dat laatste gaat niet door: die ene nacht worden er meer.

Louis deelt de derde etage met onder meer Hansje Engbertsen, een beruchte vrouw met nazi-sympathieën. Daar komt dus de uit Duitsland afkomstige Joodse man te wonen die zich Baumann noemt, maar in werkelijkheid Walter Oettinger heet. Eenmaal in huis blijkt Oettinger zich niet aan de onderduikregels te houden: hij gaat de straat op, bezoekt een kapper, kortom: voor Van Gasteren vormt hij een levensgevaar.

Lees ook: In mijn badkamer werd een onderduiker vermoord

De man moet geliquideerd worden, is zijn overtuiging. Op die bewuste avond wil hij hem met een stuk hoogspanningskabel bewusteloos slaan en daarna in de badkuip verdrinken. Er ontstaat een hevig gevecht. Van Gasteren treft Oettinger enkele keren dodelijk op de schedel.

Vier jaar gevangenisstraf

Van Gasteren wordt gearresteerd en door de Amsterdamse rechtbank veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf. Tijdens het proces, dat begon in 1943 en liep tot 1944, was de cruciale vraag of de verdachte handelde ‘met voorbedachten rade’, uit ‘noodweer’ of dat hij beschuldigd kon worden van ‘roofmoord’. Acht maanden na de bevrijding komt Van Gasteren vrij. Na afloop van de oorlog betoogde hij dat de moord een ‘verzetsdaad’ was, aangezien Oettinger andere onderduikers in gevaar bracht.

De wond die deze liquidatie heeft geslagen en de nasleep ervan tekenen de rest van zijn leven. Hij voerde jarenlang verbeten rechtszaken tegen iedereen die het incident en de schuldvraag te berde bracht. Regenhardt beschouwt de Beethovenstraat-affaire als een ‘wanhoopsdaad’, maar daar is lang niet iedereen het mee eens.

In 2006 verscheen van de hand van misdaadjournalist Eric Slot de reconstructie in De dood van een onderduiker. Louis van Gasteren en de waarheid. Slot plaatst vraagtekens bij Van Gasteren als verzetsheld en bij diens uitspraak dat hij de liquidatie had uitgevoerd ‘na gemeen overleg’ met het verzet. Zijn conclusie is niet mis: ‘Louis van Gasteren heeft zich over de rug van de man die hij zelf heeft doodgeslagen, een verzetsverleden aangemeten.’

Roofmoord

Zijn de waarheid en de werkelijke toedracht ooit te achterhalen? Het vernietigende oordeel van Slot staat tegenover de empathie van Regenhardt. In de biografie negeert hij echter de visie van Slot. Hier wreekt zich Regenhardts vriendschappelijke band met Van Gasteren. Hij volgt hem in deze cruciale levensgebeurtenis te slaafs. Onder de titel Het Dossier geeft hij op de site van de uitgeverij een driehonderd bladzijden tellende aanvulling op zijn boek, waarin hij wél fel reageert op Slots aantijgingen en bronnenonderzoek: ‘Niet alleen verminkt Slot verklaringen, hij laat ook belangrijke verklaringen en soms zelfs hele getuigenissen weg omdat zij niet in zijn straatje te pas komen.’

Lees ook: Roxane van Iperen: ‘We denken de oorlog te kennen. Nou nee’

Het is een minpunt dat de liquidatie er in juridisch opzicht uiteindelijk bekaaid vanaf komt. In zijn in eigen beheer uitgegeven boek Herinneringen van een opgewekt mens (2019) gaat oud-hoogleraar mediarecht G.A.I. Schuijt met kennis van zaken in op de zaak Van Gasteren. Hij concludeert dat het ‘moord (was) met voorbedachten rade.’ Voor de rechtbank kon hij in die tijd moeilijk verklaren dat hij een onderduiker had vermoord. Hij zou zichzelf hebben verraden als onderduikverschaffer. Dus werd hij ‘aangeklaagd en veroordeeld wegens doodslag van iemand met wie hij ruzie had gekregen’.

Goed of fout, verzetsdaad, doodslag of roofmoord: de zaak Oettinger stelt oorlogsemoties op scherp.

Therapie

De ondertitel Seismograaf van onze tijd ontleent de biograaf aan een uitspraak van NRC-journalist ‘van de eeuw’ H.J.A. Hofland. Zeker met de volgende toevoeging klopt de typering: Van Gasteren was iemand ‘die de schokgolven van zijn tijd registreerde, maar soms ook zelf aardschuddingen opwekte’. Zijn films hadden, afgezien van artistieke waarde, altijd een politiek-maatschappelijke impact, zoals Omdat mijn fiets daar stond (1966) over bruut Amsterdams politieoptreden met tot gevolg het aftreden van burgemeester Van Hall. Of Begrijp je nu waarom ik huil? (1969) waarin een concentratiekamp-gevangene therapeutische sessies ondergaat. Deze film leidde in 1972 tot verhitte discussies in de Tweede Kamer over de vrijlating van de ‘Drie van Breda’. Aangrijpend is Hans, het leven voor de dood (1983) over de zelfmoord van avantgarde-dichter, componist en cultfiguur Hans van Sweeden die twintig jaar eerder op jonge leeftijd met een jachtgeweer een einde maakte aan zijn leven.

Nachtmerrie

Dat Van Gasteren pas na zo’n lange tijd aan de film begon had volgens Regenhardt als reden dat hij worstelde met de vraag waarom Hans de dood wenste, en hijzelf doorging met leven. Jeugdherinneringen speelden daarbij een beslissende rol, zoals de zelfmoord van zijn moeder en van zijn grootvader.

In passages als deze laat Regenhardt zien wat de inzet is van zijn biografie: trauma’s van vroeger, zoals de liquidatie van Oettinger, droeg Van Gasteren een leven lang op vaak verstikkende wijze met zich mee. Dat zijn ook de woorden van Van Gasteren zelf. De biograaf baseert zich hierin op talloze interviews met de filmmaker. Dat komt de kritische distantie niet ten goede, maar geeft de biografie wel levendigheid. Regenhardt probeert Van Gasterens omstreden gedrag te reconstrueren en te verklaren uit de omstandigheden.

Veel in de oorlog vermoorde Joden waren ooit de trotse eigenaar van een exlibris, een etiket voorin een dierbaar boek. Die kunstwerkjes zijn nu te zien. Lees ook: Veel eigenaren keerden nooit meer terug

Dat Van Gasteren op 10 mei 2016 sterft, de dag van de Duitse inval in 1940, lijkt een ‘betekenisloze coïncidentie’, aldus de auteur. Maar hij ziet er meer in: de oorlog bleef hem achtervolgen en het opgerakelde verleden (de daad jegens Oettinger) bleef hem tot in nachtmerries aan toe kwellen.

Zijn leven beslaat bijna een eeuw, een turbulente, veelbewogen tijd, in maatschappelijk en artistiek opzicht. Van Gasterens levensverhaal, en dat van zijn ouders en zelfs grootouders, toont de drama’s die daaraan ten grondslag liggen, en die hijzelf vaak creëerde.

www.boomgeschiedenis.nl/louisvangasteren