Bekenden in gesprek aan de gesloten Zwitsers-Franse grens bij de plaats Troinex. Het sluiten van de grenzen zorgde afgelopen maanden voor problemen in grensregio's.

Foto SALVATORE DI NOLFI/EPA

Interview

‘Het is echt Kafka aan de Europese grenzen’

Hildegard Schneider, grensregio-expert Honderdduizenden Europese grensbewoners zitten in de knel als gevolg van nationale coronamaatregelen, zegt hoogleraar Hildegard Schneider. „Grensregio’s zijn Europa in het klein”.

Een Fransman uit de Elzas stopte na zijn werk in een naburig Duits ziekenhuis bij een pompstation. Terwijl hij aan het tanken was, reed er een politieagent langs. Die zag het Franse nummerbord, stopte en herinnerde de Fransman eraan dat buitenlanders, ook als ze in Duitsland werken, het recht niet hebben om daar boodschappen te doen of te tanken. Hij gaf hem een bekeuring van 500 euro.

Dat het tijdens de coronacrisis geen feest is om in het ene land te wonen en in het andere te werken, ervoer ook de eigenaar van een viswinkel in Geleen, tekende de regionale krant De Limburger op. Hij woont met zijn vrouw over de grens in België. De winkel is dicht, vanwege het coronavirus. Nederland weigerde hem ondernemerssteun te geven die andere winkeliers wel krijgen, omdat hij niet in Nederland woont. Maar toen de visboer het in België probeerde, werd hij ook daar geweigerd: Nederland, dat jaren belastingen en sociale afdrachten van de visboer had ontvangen, moest hem maar uit de brand helpen.

Derde voorbeeld: een Française die voor een Parijse bank werkt, was bij haar man in Frankfurt toen de lockdown begon. Gelukkig kon ze vanaf haar laptop doorwerken voor de bank. Maar toen bleek haar zorgverzekeraar dit niet te accepteren. Haar Europese verzekeringsbewijs is niet langer geldig. Haar werden twee oplossingen geboden. Óf ze wordt formeel bij het Duitse filiaal van haar bank gedetacheerd, registreert zich in Duitsland en komt in de Duitse ziektekostenverzekering. Óf ze blijft onverzekerd in Duitsland en betaalt haar ziektekosten zelf. Geen prettig idee tijdens een pandemie.

Talloze lotgenoten

Honderdduizenden mensen in Europese grensstreken ervoeren de afgelopen tijd soortgelijke problemen. In normale omstandigheden is het al ingewikkeld om in één land te wonen en in het andere te werken. Elk land heeft andere sociale en fiscale systemen, die niet op elkaar afgestemd zijn. „Maar nu is het soms echt Kafka”, zegt Hildegard Schneider, hoogleraar Europees recht aan de universiteit van Maastricht en mede-oprichter van het Instituut voor Transnationaal en Euregionaal grensoverschrijdende Mobiliteit (ITEM). Naast alle praktische ongemakken van een grens die ineens dicht is, zijn het vooral de fiscus en de verzekeraar die voor problemen zorgen.

Toen Schneider (een Duitse) in de jaren tachtig naar Maastricht verhuisde, kwamen ambtenaren thuis checken of ze wel echt in Nederland woonde. „We zijn ruim dertig jaar Europese integratie verder, maar die mentaliteit is er nog. Elk land kondigt eigen maatregelen af vanwege corona. Grenzen zijn dicht, met mensen in de grensregio wordt geen rekening gehouden.”

Het zijn vooral de fiscus en de sociale zekerheid die voor problemen zorgen

Schneider, tot voor kort decaan van de rechtenfaculteit, heeft haar kinderen sinds begin maart niet gezien. Ze wonen in België. De grens is dicht voor personenverkeer. Je mag alleen doorrijden met een verklaring van je werkgever. In alle drukke grensregio’s – bij Luxemburg, Genève, Triëst of Salzburg – circuleren verhalen van mensen die zichzelf in kofferbakken verstoppen van iemand met zo’n certificaat, om iets van kantoor te halen of hun geliefde te zien. Lokale kranten hebben stukjes over mensen die boetes kregen omdat ze over de grens kleren van de stomerij haalden die ze er voor de lockdown naartoe hadden gebracht.

Woonplaatsidee

Maar ook thuisblijvers raken in de problemen. Schneider woont in Maastricht, verschillende van haar collega’s wonen in Duitsland of België. Omdat ze in Maastricht werken, betalen ze in Nederland belasting. Maar als je langer dan 19 dagen thuis werkt, word je belastingplichtig in het land waar je woont. Mensen in grensregio’s hadden hier al langer problemen mee. „Het woonplaatsidee is ouderwets, nu we meer telewerken en minder autorijden”, zegt Schneider. „Maar nu wordt het probleem echt op de spits gedreven. Een Nederlandse collega van mij werkt voor meerdere Europese universiteiten. Overal moet hij bewijzen hoeveel dagen hij er is en hoeveel dagen niet. Dat gaat echt met bonnetjes: kijk, ik was op die dag in een Portugese supermarkt, en op die dag tankte ik in Nederland. Nu mensen ineens toetreden tot systemen van een ander land, wordt het helemaal chaotisch. Ik heb collega’s die niet weten of ze nog een ziektekostenverzekering hebben. Is dat nou Europa?”

Het ITEM-Instituut gaat met andere universiteiten in grensstreken – zoals Straatsburg en Frankfurt aan de Oder, aan de Poolse grens – bijhouden wat er precies misloopt in Europese grensregio’s. Als je het documenteert, kun je er wat aan doen. Burgemeesters, parlementariërs en europarlementariërs uit diverse grensregio’s hebben afgelopen weken flink druk uitgeoefend op hun regeringen.

Tussen wal en schip

Grensregio’s beslaan ongeveer een kwart van de Europese Unie. Overal rijzen fiscale, sociale en praktische problemen. Lokale politici of ambtenaren kunnen die niet oplossen, want het gaat om nationale regelingen waarover ministeries in de hoofdsteden beslissen. „In Den Haag”, zei de Maastrichtse burgemeester Annemarie Penn op de Limburgse tv, „zijn ze daar niet zo mee bezig.”

Sommige landen hebben ook intern grote bestuurlijke verschillen. Duitse deelstaten voeren hun eigen coronabeleid. „Maar zij accepteren dat de federale overheid coördineert”, zegt Schneider. „In Europa gebeurt dat niet.”

Er circuleren verhalen van mensen die zich in kofferbakken verstoppen om iets van kantoor te halen

Omdat elk land zijn eigen sociale en fiscale regelingen heeft, is er niet één duidelijke EU-oplossing. Ieder land beslist apart. Zo besloot Nederland na veel soebatten dat de ‘Tozo-regeling’ (tijdelijke overbrugging voor ondernemers) ook voor mensen geldt die een bedrijf in Nederland hebben en over de grens wonen. Maar vervolgens konden die ondernemers het digitale systeem niet in. Ook in andere landen lopen grenswerkers vast omdat ze verkeerde digipassen hebben en buitenlandse telefoonnummers.

44 procent van de mensen die in Luxemburg werken, woont in omringende landen. Nu duizenden mensen tussen wal en schip zijn gevallen, maakt Luxemburg met elk buurland nieuwe afspraken over uitkeringen en belastingen. Frankrijk doet hetzelfde met Zwitserland, dat niet in de EU zit maar wel in Schengen. Veel van de 85.000 transfrontaliers die in Genève werken en in Frankrijk wonen, zijn gedupeerd. Beide landen hebben nationale regelingen aangekondigd waar deze mensen niets mee kunnen. Iedereen klaagt over een gebrek aan informatie of tegenstrijdige informatie.

„Grensregio’s zijn Europa in het klein”, concludeert Schneider. „Als dingen fout lopen, voel je het daar het eerst. Het zou leuk zijn als men dat in nationale hoofdsteden eens van tevoren bedacht, in plaats van achteraf.”

Lees ook: Het laatste wat we nu kunnen gebruiken is een rafelende Unie