Corona-uitbraak Goeree-Overflakkee begon níet met de kerkdienst

Corona Het overlijden van 22 coronapatiënten in verpleeghuis Nieuw Rijsenburgh is toegeschreven aan een kerkdienst. Onterecht, blijkt uit onderzoek.

Tijdens de piek van de uitbraak werden tweehonderd van de driehonderd bewoners van verpleeghuis Nieuw Rijsenburgh in Sommelsdijk geïsoleerd.
Tijdens de piek van de uitbraak werden tweehonderd van de driehonderd bewoners van verpleeghuis Nieuw Rijsenburgh in Sommelsdijk geïsoleerd. Foto Ilvy Njiokiktjien

Een fatale kerkdienst in verpleeghuis Nieuw Rijsenburgh, dat zou het begin zijn geweest van de grote corona-uitbraak op het Zuid-Hollandse Goeree-Overflakkee. Er overleden 22 bewoners, 72 raakten er besmet. De gemeente telt nu 252 geregistreerde besmettingen: dat is veel in verhouding.

Predikant Leendert Jan Lingen van de kerkdienst kwam landelijk in het nieuws. Maar die bijeenkomst op 8 maart in het dorp Sommelsdijk was niet het begín van de uitbraak op het eiland, blijkt uit onderzoek van zorgkoepel CuraMare, het Erasmus MC, Maasstad Ziekenhuis en de GGD Rotterdam-Rijnmond. Donderdag is de conclusie alvast naar buiten gebracht, de wetenschappelijke publicatie wordt nog verder uitgewerkt.

Onopgemerkt verspreidde het virus zich waarschijnlijk al over Goeree-Overflakkee vanaf eind februari. Bij de kerkdienst waren veertig bezoekers, van wie veertien verpleeghuisbewoners.

Lees de reportage over deze uitbraak Op Goeree-Overflakkee ging het na de kerkdienst in het verpleeghuis mis

Bij zeven van die bewoners zijn zeker vijf verschillende corona-varianten aangetroffen: een afspiegeling van hoe het virus over het hele eiland voorkomt.

Niet één bron

Ook is het virus in verschillende variaties gevonden bij grotere en kleinere groepen van andere bewoners en medewerkers van Nieuw Rijsenburgh. Conclusie: de start van de uitbraak op het eiland begon al eerder. In het verpleeghuis zijn mensen niet besmet door één bron en niet op hetzelfde moment. De dienst kan wel één van die momenten zijn geweest, maar zeker is dat niet.

„Een van de vragen bij dit onderzoek was: wat is de rol van sociale bijeenkomsten, zoals kerkdiensten, in de verspreiding?”, zegt Ewout Fanoy, GGD-arts infectieziektebestrijding. „Er waren enkele signalen dat kerkdiensten in de Biblebelt in Nederland een rol konden spelen. Veel mensen komen dan samen, er wordt gezongen. Maar die rol lijkt dus beperkt te zijn, en zeker niet de enige factor binnen die hechte gemeenschap.”

„Dit onderzoek bevestigt wat in de literatuur staat: het coronavirus wordt verspreid via allerlei sociale contacten, vooral tussen veel mensen in een kleine ruimte”, zegt Marjolein Damen, die als arts-microbioloog voor het Maasstad Ziekenhuis en zorgkoepel CuraMare werkt.

Lees ook: Koren zijn mogelijk superverspreiders van coronavirus

„Dat is voor ons ook wrang”, zegt bestuurslid Ellen Hoogervorst van CuraMare. „Verpleeghuis Nieuw Rijsenburgh is een soort dorp met driehonderd bewoners, een restaurant, een kapper, een breiclub, een zangkoor, de kerkdiensten. Er zijn veel vrijwilligers en sociale activiteiten – juist dat is nu de achilleshiel.”

Doorlopend testen

Veel verpleeghuizen in Nederland zijn door corona getroffen, maar Nieuw Rijsenburgh was voor onderzoek interessant en geschikt, leggen Damen en Fanoy uit. Deze uitbraak buiten Noord-Brabant kwam relatief vroeg en was in verhouding tot het inwonertal van Goeree-Overflakkee (bijna vijftigduizend) groot. Nieuw Rijsenburgh telt veel bewoners, verspreid over veel afdelingen. Doorlopend heeft CuraMare iedereen met corona-achtige klachten getest en het ziekteverloop geregistreerd.

Arts infectiebestrijding Fanoy heeft het spoor van de uitbraak in kaart proberen te brengen. De afdeling Viroscience van het Erasmus MC heeft de verspreiding genetisch geanalyseerd. „Als het virus zichzelf vermenigvuldigt, maakt het foutjes in het RNA, de genen van het virus”, legt Damen uit. „Zo kun je verschillende clusters van het virus en dus van de besmettingen zien.”

Een ambulance arriveert bij het Van Weel-Bethesda Ziekenhuis in Dirksland op Goeree-Overflakkee, ook onderdeel van zorgkoepel CuraMare. Foto Ilvy Njiokiktjien

Hoeveel bezoekers al besmet waren tijdens de kerkdienst op 8 maart is achteraf niet te zeggen. De eerste patiënt op Goeree-Overflakkee met corona-achtige klachten is geregistreerd op 1 maart – al kan dat ook influenza of een ander luchtwegvirus zijn geweest. Op 12 maart werd de eerste coronapatiënt in het ziekenhuis positief getest, twee dagen later bleek de eerste Nieuw Rijsenburgh-bewoner besmet.

Zeker is dat vanaf 9 maart al sprake was van een beginnende uitbraak, één dag na de kerkdienst, zegt Fanoy. Met een incubatietijd van twee tot veertien dagen moet het virus zich al sluimerend hebben verspreid over het eiland en binnen Nieuw Rijsenburgh. Het bleef onopgemerkt, omdat mensen tot dusver alleen milde klachten hadden.

Commandostructuur

Wat hielp, is dat CuraMare snel en grootschalig heeft ingegrepen, zeggen de onderzoekers. Tijdens de piek van de uitbraak werden tweehonderd van de driehonderd bewoners geïsoleerd verpleegd. Het blijven testen van iedereen met milde tot zware klachten gaf duidelijkheid voor het nemen van zulke maatregelen.

„Zo’n commandostructuur, met een uitbraakteam, helpt in deze periode enorm”, zegt Fanoy. „Mijn stokpaardje is dat alle verpleeghuizen anders georganiseerd moeten worden”, zegt Damen. „Met betere toegang tot testen, beschermingsmiddelen, infectiepreventie. Met GGD-artsen en arts-microbiologen die verpleeghuizen kennen. Naast corona zien we er van tijd tot tijd ook resistente bacteriën of diarreevirussen. Een andere organisatie gaat echt schelen in preventie en veiligheid.”

Totdat er een coronavaccin is, zal Nieuw Rijsenburgh zich ook moeten aanpassen, zegt CuraMare-bestuurder Hoogervorst. „We moeten toe naar meer afstand en minder mensen bij elkaar. Bijvoorbeeld eten in kleine groepjes in het restaurant, verspreid over de dag. Dat is natuurlijk minder leuk. Maar als je één keer zo’n uitbraak als hier hebt meegemaakt, word je heel voorzichtig.”