Succesvolle antivaxxers hebben voor elk wat wils

Facebook Tegenstanders van vaccinatie hebben een breder arsenaal aan narratieven dan voorstanders. Dat maakt ze succesvoller.

Protest tegen vaccinatie en nog veel meer bij een actie in Californië om de maatregelen tegen het coronavirus op te heffen.
Protest tegen vaccinatie en nog veel meer bij een actie in Californië om de maatregelen tegen het coronavirus op te heffen. Foto John G. Mabanglo/EPA

Tegenstanders van vaccinatie zijn op sociale media veel effectiever in het verspreiden van hun ideeën dan voorstanders. Ondanks dat de tegenstanders in de minderheid zijn. Dat concluderen Amerikaanse onderzoekers na analyse van de ruim 1.300 Facebook-fora waarop wordt gediscussieerd over vaccinatie. De resultaten van het onderzoek zijn woensdag gepubliceerd in Nature.

De trend die de wetenschappers in hun onderzoek blootleggen, speelt volgens hen ook als straks een vaccin beschikbaar komt tegen de ziekte Covid-19, die als een pandemie over de wereld trekt. „De weerstand tegen dat vaccin is zich op sociale media al aan het opbouwen”, zegt Neil Johnson. Hij is eerste auteur van de publicatie en als hoogleraar natuurkunde verbonden aan de George Washington University in Washington.

De onderzoekers selecteerden Facebook-pagina’s waarop over vaccinatie werd gediscussieerd, en deelden die na lezing in als pro, anti of onbeslist. Pro telde minder pagina’s (124), maar meer individuen (6,9 miljoen) dan anti (317 pagina’s, 4,2 miljoen individuen). Onbeslist was veruit in de meerderheid (885 pagina’s en 74,1 miljoen individuen). De discussies en verwijzingen naar andere pagina’s werden gevolgd tussen februari en oktober 2019, een periode waarin het aantal gevallen met mazelen in de VS sterk toenam, met name onder mensen die er nooit tegen zijn gevaccineerd. De onderzoekers zagen vanuit de onbeslisten de meeste nieuwe verbindingen naar andere pagina’s ontstaan, en dat waren met name pagina’s die ze als anti hadden gelabeld. Dat onbeslisten zo actief zijn, kwam als een verrassing, zegt Johnson. „Ze wachten dus niet passief tot ze door voor- of tegenstanders worden overgehaald.”

Twijfel over nut en risico’s

Dat antivaccinatie-ideeën zich sneller verspreiden, komt volgens de onderzoekers omdat je op de fora van de tegenstanders een veel breder arsenaal aan ‘narratieven’ aantreft. „Ze koppelen vaccinatie aan controle door de overheid, aan afkeer van de farmaceutische industrie, aan de zorgen die iemand kan hebben over het welzijn en geluk van de kinderen, aan van alles”, licht Johnson toe. Daarmee bieden ze meer keuze aan mensen die twijfelen over het nut en de risico’s van vaccinatie. Ze vinden tussen die verhalen makkelijker iets wat bij hun ideeën en overtuigingen aansluit. Op de fora van de voorstanders is de variatie aan narratieven beperkt, zegt Johnson. „Dat is in de trant van: ga en haal dat vaccin.”

Tegenstanders bieden meer keuze aan mensen die twijfelen over vaccinatie

„Die link tussen rijkdom aan verhalen en het aanhaken van mensen is een aanname, maar het klinkt redelijk logisch”, zegt sociaal psycholoog Sander van der Linden, die niet bij het onderzoek was betrokken. Aan de universiteit van Cambridge bestudeert hij onder meer de verspreiding van fake news en misinformatie. Wat onderzoek inmiddels wel heeft aangetoond, zegt Van der Linden, is dat kale feiten minder zwaar wegen rond kwesties die raken aan morele waarden, bijvoorbeeld over hoe je een goede ouder bent, wat oneerlijk is, wat je familie je waard is. In zulke gevallen gaan mensen selectief om met feiten. „Heb je meer verhalen om uit te kiezen, dan is de kans groter dat er iets tussen zit wat bij iemands wereldbeeld aansluit.”

Hedwig te Molder, hoogleraar taal en communicatie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, vindt dat de drie groepen in het onderzoek te veel zijn geframed. Alsof onbeslisten meteen tégen vaccinatie zijn zodra er een connectie is gelegd met een antipagina. „Veel mensen hebben vooral heel veel vragen, en koppelen daar niet meteen een beslissing aan”, zegt Te Molder op basis van eigen bevindingen. Ze onderzoekt op onlinefora discussies over voeding, vaccinatie, klimaat. „Als je de connecties tussen pagina’s en bijbehorende verhalen alleen interpreteert als strategie en manipulatie dan mis je een belangrijk punt.” En dat is, zegt ze, dat het over zaken gaat die mensen werkelijk aan het hart gaan. In onze geïndividualiseerde, zelfredzame samenleving worden mensen geacht hun eigen boontjes te doppen. „De norm is dat ze het leven zelf moeten vormgeven en niet blind achter experts moeten aanlopen. Dat is naïef en onverantwoordelijk.” Mensen worden geacht feiten bij elkaar te zoeken en over alles een mening te hebben.

In hun artikel praten de onderzoekers over „interventies”. Welke, zeggen ze niet. Maar ze zijn effectief volgens hen om het ontstaan van connecties tegen te gaan.

De hele emmer nepnieuws

Van der Linden doet er onderzoek naar. Bijvoorbeeld naar methodes die hij prebunking en inocculatie noemt. Mensen krijgen een klein beetje detailinformatie te horen over het nepnieuws, en de fouten daarin. En dat gebeurt vóórdat ze de hele emmer nepnieuws over zich heen krijgen. „Dat geeft ze inzicht. Dat beschermt ze. Een beetje zoals een vaccin werkt”, zegt Van der Linden.

Maar Te Molder denkt dat er meer nodig is. „Het zodanig framen van boodschappen dat je mensen krijgt waar je ze hebben wilt, adresseert het onderliggende probleem niet.” Het gaat voorbij aan de waarden die op het spel staan, zegt ze. Bij vaccinatie is het dat ouders zich verantwoordelijk voelen voor de veiligheid, het welzijn en het geluk van hun kinderen. „Daar moeten we het met elkaar over hebben, over die morele kant.”

Van der Linden vraagt zich wel af in hoeverre de conclusies van de studie zijn te generaliseren naar álle sociale media. Het onderzoek betrof alleen Facebook. Andere sociale media, zoals Twitter, Instagram, WhatsApp en TikTok, hebben een andere netwerkstructuur, zegt hij. „Facebook is wederkerig: als ik jouw vriend ben, ben jij ook mijn vriend.” Twitter bijvoorbeeld is dat niet. „Ik kan jou volgen, maar jij hoeft mij niet te volgen.” Dat maakt uit voor hoe informatie zich verspreidt.

Lees over wantrouwen in de wetenschap: Het falen van de feiten