Koren zijn mogelijk superverspreiders van coronavirus

Coronavirus Zangkoren moeten zich vanwege Covid-19 noodgedwongen aanpassen. Regelmatig pauzeren en goed ventileren luidt het devies.

Still uit ‘Collegium 1704 - Sepulto Domino’, vorige maand opgenomen in Praag.
Still uit ‘Collegium 1704 - Sepulto Domino’, vorige maand opgenomen in Praag.

Begin maart, vlak voor de lockdown, zong het Amsterdams Gemengd Koor de Johannes-Passion van Bach in het Concertgebouw. Ongemerkt bleek het coronavirus al een paar leden besmet te hebben. Van de 130 leden van het amateurkoor werden er 102 rondom de repetities en deze uitvoering ziek, ook de dirigent en begeleidende musici, meldde dagblad Trouw dit weekend. Een koorlid en drie partners van koorleden overleefden het niet.

Iets vergelijkbaars gebeurde in de VS: één persoon met het virus ging naar een 2,5 uur durende repetitie met 61 leden van een koor in Skagit County in Washington. Daarop werden 52 mensen ziek – bij 32 van hen was het bevestigd Covid-19, bij de rest vermoedelijk ook. Drie belandden in het ziekenhuis, twee overleden, rapporteert het Amerikaanse Centre for Disease Control deze week.

De gebeurtenissen laten zien dat zingen in een koor kan leiden tot ‘superverspreiding’ van het virus, net als bijvoorbeeld carnaval vieren, of hossen in een Oostenrijkse après- skibar.

Lees ook: De onbekende feiten over de besmettelijkheid van corona

De berichten veroorzaken veel onrust bij koren, zegt Daphne Wassink van Korennetwerk Nederland. „Veel van onze leden staan te popelen om weer te gaan zingen als er per 1 juni weer bijeenkomsten van 30 mensen zijn toegestaan. Maar anderen zijn er nu juist huiverig voor.” Begrijpelijk, vindt ze. Het overgrote deel van de ruim 1,5 miljoen zangers in amateurkoren in Nederland is ouder dan 60 jaar, veel mensen vallen dus in de risicogroep.

Over de vraag of samen zingen nu wel of niet kan, geeft de overheid tegenstrijdige signalen. Premier Mark Rutte gaf vorige week in de persconferentie aan dat in groepen zingen echt nog niet gaat. Maar sommige koorleden zeggen van het RIVM te horen dat culturele instellingen tot 30 man weer gewoon kunnen beginnen.

‘Wees terughoudend’

„Of er een extra risico is op besmetting met het coronavirus bij zingen in een koor is nog niet bekend”, zegt woordvoerder Loes Hartman van het RIVM. Het instituut start een literatuuronderzoek om de kennis op een rij te zetten. Of zingen met een mondkapje op en met 1,5 meter afstand tussen de zangers veilig is, kan ze nog niet zeggen. „Wees terughoudend”, is haar advies.

De vraag of zingende mensen het virus kunnen verspreiden hangt samen met de vraag of het coronavirus alleen door relatief grotere hoest-, nies- en spraakdruppeltjes overgedragen kan worden, die binnen anderhalve meter op de grond vallen, of ook via fijnere ademdruppeltjes, aerosolen, die urenlang kunnen blijven zweven. Daar zijn virologen nog niet over uit. Het lijkt erop dat het virus ook in de fijne druppeltjes kan zitten, maar dat de dosis virus daarin meestal niet voldoende is om iemand te infecteren, behalve als het er heel veel zijn, zoals bij het beademen van een coronapatiënt op de intensive care. Maar in afgesloten ruimtes waar veel mensen samen zingen – of schreeuwen of hijgen – blijven zulke aerosoldruppeltjes wellicht in hogere concentraties hangen.

Lees ook: Kun je corona krijgen uit kleine ademdruppeltjes?

„Bij zingen komen zeker ook grote druppels vrij, net als bij schreeuwen en praten”, zegt de Nijmeegse hoogleraar infectiepreventie Andreas Voss. „Niet zo veel als bij hoesten of niezen, maar zingen gaat wel langer door. Dat verhoogt de kans dat iemand die langere tijd in dezelfde slecht geventileerde ruimte is als een zingende coronapatiënt, wordt blootgesteld aan een dosis virus die tot infectie kan leiden.”

Goed ventileren

Voss adviseert om zeker nog niet met dertig man aan de slag te gaan. Zingen met een kleine groep lijkt hem geen probleem, onder voorwaarden. In zijn eigen kerk zingt nu een groepje van vier. „Met de kennis die we nu hebben, zou het kunnen met kleine aantallen mensen, die minimaal anderhalve meter afstand van elkaar houden. Daarnaast moeten leden goed van te voren gevraagd worden naar symptomen: wie ook maar milde klachten heeft, blijft thuis. Net als iedereen in de maatschappij.” Ook de repetitieruimte bepaalt mede de beslissing. „In een kleine, slecht geventileerde kamer is meer infectierisico dan in een grote, goed geventileerde hal. Regelmatig een pauze inlassen, en goed ventileren, raadt hij aan.

Voor besmetting door de fijne druppeltjes ziet hij weinig gevaar. „Wij gaan er nog steeds van uit dat de overdracht hoofdzakelijk door de grotere spetters en druppels plaatsvindt. Dat betekent niet dat het niet op die andere manier kán, maar het is minder aannemelijk.”

Ook onder professionele koorzangers is onrust, zegt Willemijn Mooij, directeur van de Nederlandse Bachvereniging, een professioneel ensemble. „Ze willen graag weer beginnen.” Samen met de TU Delft startten de Nederlandse orkest- en korenorganisaties onderzoeksprojecten naar de verspreiding van het coronavirus door zangers en musici met blaasinstrumenten, en naar manieren om hen daartegen te beschermen.

Zeeuwse klederdrachtkapjes

De TU Delft organiseerde gisteren een zogeheten hackaton met bijna vijftig studenten industriële vormgeving. De hele dag bedachten zij in groepjes oplossingen die de verspreiding van het virus onder koorzangers zouden kunnen voorkomen. Aan het einde van de dag presenteerden ze via Zoom de ideeën aan elkaar en aan een jury van musici. Geavanceerde mondkapjes en hoofdschermen als Zeeuwse klederdrachtkapjes kwamen voorbij, maar ook bijvoorbeeld individuele eenpersoons douche-tentjes die ook tijdens het kamperen worden gebruikt, en op het podium gestapelde plexiglas hokjes. „Een werkgroep van vijf studenten gaat verder met de uitgekozen ideeën”, zegt organisator Sicco Santema, hoogleraar Network Design & Innovation. „Zij zullen testen of de bedachte oplossingen inderdaad besmetting kunnen voorkomen en bijvoorbeeld geen afbreuk doen aan de akoestische kwaliteit.”