Ramadan tijdens corona: bidden via Zoom, eten in Hangouts

Ramadan Het afstand houden valt Nederlandse moslims tijdens ramadan extra zwaar, met familie de vasten verbreken kan niet. Oplossing: de zoom-iftar.

Fatima en haar man breken samen het vasten. Via Zoom heeft ze contact met vriendinnen.
Fatima en haar man breken samen het vasten. Via Zoom heeft ze contact met vriendinnen. Foto Folkert Koelewijn

De zoom-iftar vanuit acht huiskamers verzandt al snel in vrolijke chaos. Een kwartier voor het breken van de vasten stoot Hanan bijna haar glas water om, terwijl ze het videobeeld op haar laptop instelt. Filiz loopt direct naar de keuken. Fatima blijft kalm en laat trots een zelfgevulde dadel zien voor de camera. Latifa en Jamila zijn ondertussen in gesprek over gerechten, maar ze verstaan elkaar nauwelijks vanwege het gekraak van Elmaz’ microfoon. Fatima B. is in gesprek geraakt met een collega die in de deuropening verschijnt. Het is de nachtploeg die zich meldt. Zij is de enige die vanuit haar werk, in de jeugdzorg, meedoet.

De afspraak tussen deze acht vriendinnen uit Rotterdam, Amsterdam en Leidschendam, ze willen liever niet met hun naam in NRC, om op deze vrijdag tijdens de ramadan gezamenlijk de vasten te breken, was al maanden geleden gemaakt, om bij Sarah thuis te doen. Door de coronamaatregelen besloten ze er een e-ftar van te maken.

Het is een van de vele manieren om tóch samen te zijn met familie en vrienden tijdens ramadan: de computer op de iftartafel en zo via Zoom, Teams of Hangouts samen te eten en praten. Er worden spelletjes gedaan, quizzen georganiseerd, koran-recitaties beluisterd, voorgelezen én gebingood.

Het voelt erg eenzaam, zegt Ayça Öztürk (30) uit Rotterdam over de vastenmaand ramadan die dit jaar midden in de coronatijd begon, op 23 april. „Vorig jaar hebben we, op drie keer na, nóóit thuis de vasten verbroken. Die drie keer hadden we bezoek.” Dat ze nu niet in de moskee kunnen bidden bezorgt haar hartpijn. „Vooral met de heilige nacht Laylat al-Qadr (de 27ste nacht van de maand ramadan) mis ik echt dat groepsgevoel van samen bidden.”

Öztürk bedacht daarom iets om moslims die niet bij elkaar kunnen zijn, te steunen: versier je balkon, tuin of raam met een lampje en zet die om tien uur ’s avonds drie keer aan en uit. Met de slogan ‘#SamenRamadanVieren’ probeert ze zoveel mogelijk mensen te bereiken. Ze kwam op het idee in Turkije, waar bestuurders van auto’s met een Nederlands kenteken elkaar groeten door met de lichten te knipperen. „Ik doe trouw elke dag even mijn sierlampjes in de woonkamer voor het raam aan en uit. Buren kijken verrast uit hun raam.”

Openingssmeekbede

Bij de e-ftar van de vriendinnengroep is het rond tien over negen in de avond. Als de vasten verbroken mag worden, doet Fatima vanachter haar laptop de openingssmeekbede: „Allah, accepteer ons vasten en zegen ons eten.” Nog niet iedereen is online en daarom moet Sarah, die het scherpste beeld heeft, telkens opnieuw uitleggen wat ze voor haar op tafel heeft. „Harira, gegrilde groenten en stukjes watermeloen.” En iedere keer klinkt: „Lekker!”

Het gesprek komt op het gemis van hun ouders. Elmas zegt inmiddels niks meer. Haar gekraak stoorde zo dat Fatima haar op mute heeft gezet. Voor de rest van de avond blijft ze stil. Latifa: „Soms denk ik: ‘ach ik ga gewoon wel naar mijn ouders. Dit is niet leuk meer’.”

Maar zelfs als je gaat, is het niet hetzelfde, werpt Hanan tegen. „Het voelt echt kil, je komt binnen en je groet je ouders niet op de normale manier. Het is zo ongemakkelijk.”

Heel herkenbaar, zegt ook Mohamed Bouimj. Hij komt uit een gezin met zeven kinderen, die allemaal in de buurt wonen van Bergen op Zoom. Bij de iftars in zijn familie zijn normaal makkelijk dertig mensen. Bouimj: „We hebben nu afgesproken dat elk kind een dag in de week kookt voor pa en ma. Degene die kookt, breekt samen met hen de vasten. Alleen. En aan de andere kant van de tafel. Dat doen we zo gedurende de hele ramadan.”

Vooral met de heilige nacht Laylat al-Qadr mis ik echt dat groepsgevoel van samen bidden

Ayça Öztürk (30)

Bouimj is directeur van een koepelorganisatie van 74 moskeeën en andere islamitische organisaties in Rotterdam-Rijnmond (Spior). Om tijdens ramadan in coronatijd contact te houden met de achterban maakt zijn organisatie nu Spior-tv, over uiteenlopende onderwerpen: van religieus tot werelds (hoe ga je om met stress in coronatijd?).

Spior is niet de enige moslimorganisatie die online contact probeert te houden. Een religieuze bijeenkomst met maximaal dertig mensen is officieel toegestaan, maar het is wel risicovol. Vrijwel alle moskeeën zijn daarom dicht en zenden preken en toespraken online uit. Bouimj: „De moskeeën die al langer livestreamden, hebben nu een groot voordeel. En als ze een paar jonge IT’ers hebben rondlopen, is het ook zo gepiept. Bestaat het bestuur uit oudere mannen, dan is dat lastig. Voordeel is wel dat ze dan nu zien hoe belangrijk het is om daar in te investeren.”

Imam Charif Slimani die tot voor kort in Roosendaal preekte en nu in Kortrijk (België) woont en werkt, spreekt elke avond, een uur voor de iftar, zijn gemeenschap toe via Facebookstream. Over een gebeurtenis uit het leven van de profeet. Of hij geeft de moslims adviezen, bijvoorbeeld hoe om te gaan met de beperkingen wegens het coronavirus.

Veel imams gaan via de livestream voor in het avondgebed. In normale tijden verrichten veel mannen dat gebed tijdens ramadan in de moskee. Dat gezamenlijk gebed geldt als „27 keer meer waard” dan hetzelfde gebed alleen thuis.

Slimani moest grinniken om een discussie onder moslims of het gebed via livestream thuis ook met factor 27 zou worden opgewaardeerd: je bidt immers ook samen, al is het dan virtueel. Hij kan er kort over zijn: „Nee. Anders zul je zien dat na de coronacrisis nog minder moslims naar de moskee komen. Dan bidden ze wel even achter hun telefoon.” Hij lacht. „Dan zouden we met één moskee voor alle moslims toekunnen.”

Bekijk ook deze fotoserie: Sobere ramadan tijdens de coronapandemie

Slimani ziet, net als Bouimj, ook voordelen aan de coronacrisis. Er is grotere samenhorigheid. En belangrijker: er is weinig polarisatie tussen moslims en niet-moslims. Slimani: „Dit virus is vanuit China op weg gegaan en over de hele wereld verspreid. Belangrijk is dat er op geen enkele manier een connectie is te leggen met de moslims. Moslims zijn óók slachtoffer. Zo zie je: waar het kwaad ook zijn oorsprong vindt, het kan ons allemaal treffen.”

Ramadanwens van Grapperhaus

Mohamed El Khadir, die met zijn stichting NextProjecten in de Haagse Schilderswijk jongeren helpt bij het zoeken naar stage en werk, ziet hetzelfde. Meer aandacht voor corona is minder negatieve aandacht voor moslims. El Khadir was niet de enige die het opviel dat minister Ferd Grapperhaus (Justitie & Veiligheid, CDA) in een videoboodschap de Nederlandse moslims een mooie ramadan toewenste. Die positiviteit doet de moslims goed, denkt hij. „Er zijn opeens jongeren die tegen mij zeggen: ik wil wel wat doen voor mensen die het door het coronavirus moeilijk hebben. Zij hielpen met het bezorgen van voedselpakketten en maaltijden.”

Samen met een collega spoot El Khadir met krijtspray de coronaregels op de stoep op plekken waar jongeren vaak komen. „Het blijft een lastige groep. Spreek je ze aan op de anderhalve meter afstand, dan kruipen ze een half uur later toch weer bij elkaar.” Tot zijn vreugde kwamen er ook jongeren om hen te helpen met spuiten. „Als die lotsverbondenheid na de coronacrisis doorzet, dan heeft het in elk geval ook iets goeds voortgebracht.”

Foto Folkert Koelewijn

Op het Tidemanplein in Rotterdam Nieuwwest klinkt over het hele plein de gebedsoproep van moskee An Nasr. Verschillende Rotterdamse moskeeën laten sinds de coronacrisis de gebedsoproep overdag luid klinken. „Ja, sinds kort horen we de adhaan een keer per dag luid”, zegt Ali Arslan (44), die tegenover An Nasr woont. Voor de coronacrisis was dat alleen op vrijdag. Ik vind het prettig om te horen in mijn woonkamer.”

Ook vrachtwagenchauffeur Abdelhafid Ababou vindt het een troost dat de moskee nu overdag de gebedsoproep op luidspreker zet, zeker nu hij niet naar de moskee kan. Hij zou het liefst de oproep vijf keer per dag horen. „Dan weet je namelijk precies wanneer je moet bidden, dan raak je dat niet kwijt tussen je dagelijkse bezigheden.”

Lees ook: Kerken in coronatijd: ongemak, meer bereik, weinig innovatie

Mohamed Bouimj vermoedt dat de coronacrisis een rol speelt bij het gemak waarmee niet-moslims de oproep accepteren. „De gunfactor is op het moment gewoon veel groter dan anders.” Ali Arslan: „Ik zit in een burenapp met grotendeels niet-moslims. Zij hadden het erover, niet dat ze er last van hadden, maar ze waren gewoon nieuwsgierig.”

Terug naar de e-ftar van de vriendinnengroep. Filiz: „Dit is echt leuk man, ik mis jullie en dit is een goed alternatief.”

„Group hug!”, roept Fatima. En iedereen spreidt zijn armen uit. Behalve Elmas.

Correctie (13-5-2020): In een eerdere versie van dit artikel was de naam Elmas gespeld als Elmaz. Dat is aangepast.