In deze films speelt het masker de hoofdrol

Illustere maskerdragers Straks mogen we weer naar buiten – met een al dan niet zelfgemaakt mondkapje. Verliezen we onszelf als we een masker dragen? Films tonen wat gezichtsbedekking betekent voor dragers en toeschouwers.

Hannibal Lecter (Anthony Hopkins) in ‘The Silence of the Lambs’ (1991).
Hannibal Lecter (Anthony Hopkins) in ‘The Silence of the Lambs’ (1991). Foto Hollandse Hoogte

Zou de aanvankelijke officiële weerstand tegen gezichtsmaskers als bescherming tegen een besmetting met het nieuwe coronavirus hier in Nederland iets te maken hebben met het vorig jaar ingevoerde controversiële verbod op het dragen van gezichtsbedekkende kleding in openbaar vervoer, overheidsinstellingen, scholen en zorginstellingen? Precies die plekken waar, nu de samenleving langzamerhand weer opengaat, mondmaskers aangeraden of zelfs verplicht worden.

Wie de afgelopen weken rondkeek op sociale media zag een golf van creativiteit en huisvlijt. Oude sokken, theedoeken, sjaals en bandana’s en op maat gemaakte lapjes met hippe patronen, emoji’s of zelfs complete slogans lijken de komende tijd het straatbeeld te gaan bepalen. Het gezichtsmasker als spandoek. Als symbool van de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie en – nu komt-ie – als bescherming tegen het alleronzichtbaarste gevaar.

Wie zijn gezicht niet meer heeft moet een nieuw beroep doen op lichaamstaal

Want hoe geef je het onzichtbare een gezicht? Dat is een vraag waar Rutte en co zich misschien minder het hoofd over breken, maar die verhalenvertellers, kunstenaars, theater- en filmmakers zich al eeuwen stellen. Wordt het onzichtbare te bevatten als het een gezicht krijgt? In hoeverre is onze identiteit op ons gezicht te lezen? En wat gebeurt er als dat gezicht onzichtbaar wordt? Of als je met behulp van een masker van gezicht en dus misschien wel identiteit verandert?

Lees ook: Welke films zijn te maken op een anderhalvemeterset?

Het eerste gebruik van maskers was vooral religieus en ritueel geïnspireerd: de drager nam de identiteit van een geest of godheid aan. Entiteiten die in essentie onzichtbaar zijn, maar waarvan de krachten of kwaliteiten via het masker tijdelijk op de drager werden overgedragen. Je ziet het nog terug in het carnavalsmasker: de drager ervan is niet alleen anoniem maar ook een ander. Leeftijd, gender, afkomst of klasse, niets doet er meer toe. De meer abstracte maskers van het Venetiaanse carnaval (bijvoorbeeld te zien in Stanley Kubricks erotische thriller Eyes Wide Shut uit 1999) zijn nauw verbonden met de theatrale tradities van de commedia dell’arte, waarin stereotypen juist op de hak werden genomen.

Batman (Adam West) en Robin (Burt Ward) in ‘Batman’ (1966).

Foto Silver Screen Collection/Getty Images

De maskers die de hoofdrol spelen in films, van Zorro tot de Marvel-superhelden, dienen nog steeds dezelfde rol: ze transformeren de drager in een ander. Wat zijn Batman, The Flash of Black Panther als hun vermomming niet gegarandeerd is? Ze opereren in de schaduw, ze hoeven niet zo nodig erkenning voor hun daden, het zou hun slagkracht maar in de weg staan.

Voor hun tegenstrevers is de maskerade juist essentieel als uitvergroting van hun miskende en verbitterde groteske persoonlijkheden, met als beste voorbeeld The Joker, die alleen nog maar een vette laag schmink nodig heeft om zijn tragische grijns voor altijd in zijn gezicht te kerven. Alleen Superman en halfgodin Wonder Woman gaan ongemaskerd door het leven. Zij zijn dan ook met superkrachten geboren. Pas zodra Clark Kent zijn bril áfzet is hij zijn ware zelf. Zo heeft het masker in de loop der tijd vele functies gekregen, het dient ter camouflage en bedrog.

Dreiging

Lees ook: ‘Charter’: is vader bitter of moeder labiel?

De geschiedenis van de horrorfilm kent een lange reeks illustere maskerdragers, van Leatherface in The Texas Chainsaw Massacre tot Michael Myers met zijn witte, expressieloze masker in Halloween. Dat deze filmseries in de jaren zeventig in de VS populair werden is niet toevallig: het was de tijd van gruwelijke seriemoordenaars als Ted Bundy, Jeffrey Dahmer en John Wayne Gacy. De maskers in The Texas Chainsaw Massacre en Halloween waren meer dan een vermomming. Ze gaven een onmenselijke dreiging aan een gezicht, zonder dat te vermenselijken. Zelfs toen seriemoordenaarsfilms ambiguer werden, en een film als The Silence of The Lambs (1991) de gentlemankiller Hannibal Lecter psychologisch probeerde te doorgronden, moest zijn onmenselijkheid worden beklemtoond met behulp van een afschrikwekkend mondmasker. Dat was niet alleen om te voorkomen dat hij een lekker sappig hapje uit iemands wang zou nemen, maar vooral om het gevaar op zijn gezicht zichtbaar te maken. Als je het ziet kun je het te lijf. Het masker trekt het ego uit de schaduw.

Komende maand is op streamingservice Mubi de nieuwe kortfilm van Under the Skin-regisseur Jonathan Glazer te zien. In The Fall dragen alle personages anonieme maskers. Uitdrukkingsloze mombakkesen die ze ongrijpbaar en dreigend maken. Glazer liet zich naar eigen zeggen inspireren door een foto van de zonen van Trump, die onaangedaan poseerden met een zojuist geschoten luipaard tijdens een jachttrip in 2014. Maar ook door een ets van de Spaanse kunstenaar Francisco Goya: The Sleep of Reason Produces Monsters. De semi-autobiografische afbeelding toont de kunstenaar in slaap met zijn hoofd op zijn werktafel. Erboven cirkelen vleermuisachtige wezens. Die achtergrond geeft Glazers film, die eind vorig jaar voltooid werd, een rare profetische waarde: de groep gemaskerde mannen die in The Fall een andere gemaskerde man opdrijft en in een put gooit symboliseren niet alleen de jacht, maar ook de uitstoting van de ander. Door de maskers vervaagt het flinterdunne membraam tussen het Ik en zijn schaduw. De ander wordt ook een zelf. De jager en de opgejaagde zijn één.

Als argument voor mondkapjes wordt nu vaak gegeven dat ze een teken van beleefdheid of bescheidenheid zijn: ik weet dat ik een gevaar voor jou kan zijn. Ik doe een stapje terug. In plaats van naar iemand te glimlachen of een onhoorbare groet uit te spreken bedekken we nu onze mond. Maar wie zijn gezicht niet meer heeft moet een nieuw beroep doen op lichaamstaal.

De Chileense filmmaker Alejandro Jodorowsky, in wiens surrealistische films als El topo, The Holy Mountain en The Dance of Reality die scheidslijn tussen verschillende realiteiten altijd al wordt bevraagd, bedacht in de jaren vijftig een act voor de Franse panomimespeler Marcel Marceau die dat indrukwekkend zichtbaar maakt. Het resultaat daarvan, The Mask Maker (1959), is op YouTube te vinden. Maskermaker Marceau verbeeldt wat er gebeurt als je je gezicht verliest. Hij demonstreert in klassieke pantomime de verschillende gezichtsuitdrukkingen die hij tot zijn beschikking heeft. Maar dan gaat de lach niet meer af. Hij worstelt en spartelt en vecht met zijn alter ego. Zijn lichaam huilt en kwijnt, terwijl die grijns maar aanhoudt. Hij is de voorloper van Christopher Nolans Dark Knight en Joaquin Phoenix’ Joker. De tragiek van het masker dat verstart.

 

Beroemde maskers

De filmgeschiedenis kent vele soorten maskers: schmink, staal, of zelfs de huid van een ander.


Ogen

Het beroemdste masker uit de filmgeschiedenis is waarschijnlijk dat van Zorro, de zwartgeklede Mexicaanse jonkheer Don Diego de la Vega die het in het oude westen van de Verenigde Staten met hoed, cape en degen en een zwart masker rond zijn ogen opneemt tegen corruptie en onrecht. In 1920 kende hij zijn eerste filmoptreden in The Mark of Zorro. Zorro stond ook model voor latere gemaskerde superhelden als Batman. In het oorspronkelijke Batmanverhaal worden de ouders van Bruce Wayne vermoord nadat ze met hun achtjarige zoontje die film met superheld avant la lettre Douglas Fairbanks Sr. in de bioscoop hebben gezien. Het masker gaf de vleermuisman zijn nieuwe identiteit.


Mond

Het chirurgenmondkapje speelt (behalve in zo’n beetje elke ziekenhuisfilm en pandemiefilm als Contagion uit 2011) prominent de hoofdrol in de grimmige identity thriller Paper Mask (1990), waarin een gesjeesde student de identiteit aanneemt van een overleden arts in opleiding en met behulp van studieboeken, bluf en een toenemende reeks dodelijke leugens binnendringt in de medische wereld. Andere iconische mondmaskers zijn natuurlijk dat van kannibaal Hannibal Lecter in The Silence of the Lambs (1991) of het doodskopachtige ‘road skull’-zuurstofmasker uit het dystopische Mad Max: Fury Road (2015).


Gezicht

Het klassieke masker dat het hele gezicht bedekt, de drager vermomt, een nieuwe identiteit of onvermoede krachten toekent is niet weg te denken uit de geschiedenis van de moderne griezelfilm. Van het op Edvard Munchs geïnspireerde ‘ghost mask’ uit de Scream-horrorparodieën (vanaf 1996) tot meer serieuze seriemoordenaars als Michael Myers uit de Halloween-serie (vanaf 1978) of Jason Voorhees’ ijshockeymasker uit de Friday the 13th-franchise, die vanaf het derde deel uit 1982 achter een zo goed als uitdrukkingsloos masker tot moorden komt. Maar de popcultuur bracht ook het Guy Fawkes’-masker van de anarchistische rebel V uit V for Vendetta (2005) naar de straat. Het werd een politiek symbool voor protestbeweging Anonymous.


Huid

Hoewel in het echte leven onmogelijk, spreken complete gezichtstransplantaties sterk tot de verbeelding van filmmakers: een nieuwe huid als het ultieme masker. En als een onfeilbare nieuwe identiteit. Er wordt mee gespeeld in film noir-klassieker Dark Passage (1947), waarin we het gezicht van acteur Humphrey Bogart pas zien als zijn personage een nieuw gezicht heeft gekregen. Of actiefilm Face/Off (1997), waarin gezworen vijanden John Travolta en Nicolas Cage dankzij doodenge visual effects elkaars identiteit (en gelaat) aannemen. Maar het meest indrukwekkend gebeurt het in het visueel overweldigende Japanse meesterwerk The Face of Another (1966, van Vrouw in het zand-regisseur Hiroshi Teshigahara) over een man die met een levensecht masker gemodelleerd naar het gezicht van een ander langzamerhand zijn besef van goed en kwaad lijkt te verliezen en compleet depersonaliseert doordat hij niet meer zijn eigen gezicht heeft.