Hoe komen Merkel en Von der Leyen uit dit rechtsstatelijk labyrint?

Europees conflict Het terzijde schuiven van een EU-uitspraak door de hoogste Duitse rechter dreunt na. Neemt de Europese Commissie stappen tegen Duitsland?

Angela Merkel en Ursula von der Leyen, partijgenoten bij het Duitse CDU, zitten beiden in een lastig pakket als gevolg van het arrest van het Duitse Constitutionele Hof.
Angela Merkel en Ursula von der Leyen, partijgenoten bij het Duitse CDU, zitten beiden in een lastig pakket als gevolg van het arrest van het Duitse Constitutionele Hof.

Dat de EU wordt opgeschud door een juridische uitspraak is niet voor het eerst. Maar opmerkelijk is deze keer wel dat de Europese saga vrijwel exclusief een Duits onderonsje is.

Een week na de opzienbarende uitspraak van het Duitse Constitutionele Hof zijn alle ogen gericht op bondskanselier Angela Merkel en op Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie. De twee zijn ongewild terechtgekomen in een rechtsstatelijk labyrint, waarin telkens nieuwe blokkades opdoemen.

Volgens het Duitse Constitutionele Hof, gevestigd in Karlsruhe, overschrijdt de Europese Centrale Bank (ECB) haar mandaat met de grootschalige opkoop van staatsleningen. Met een „nieuw besluit” moet het ECB-bestuur het opkoopprogramma daarom beter verantwoorden. Anders moet de Duitse centrale bank haar deelname over drie maanden beëindigen.

Lees ook: Wil de echte hoogste rechter in Europa opstaan?

Terwijl analisten zich nog buigen over de mogelijke monetaire en economische gevolgen, dreunde de afgelopen dagen in Brussel en Berlijn vooral de juridische en politieke impact van de uitspraak na. In zijn uitspraak legde het Duitse hof immers in forse bewoordingen een eerdere uitspraak van het Europese Hof van Justitie in Luxemburg naast zich neer.

Een schoffering van het Europees recht die, zo vrezen EU-juristen, een precedent kan scheppen voor andere lidstaten, die menen Luxemburg ook te mogen negeren. Dat de Poolse premier Mateusz Morawiecki de uitspraak „een van de belangrijkste in de geschiedenis van de EU” noemde is voor hen een veeg teken.

Breinbrekers

De Europese Commissie liet de afgelopen dagen weten bezorgd te zijn en zich te beraden op volgende stappen, waarbij een inbreukprocedure tegen Duitsland niet wordt uitgesloten. „Het slotwoord over EU-recht wordt altijd in Luxemburg gesproken”, verklaarde Von der Leyen zondag. Daaraan toevoegend: „Nergens anders.”

Als Duitse laadt Von der Leyen eenvoudig de verdenking op zich haar thuisland milder te benaderen dan lidstaten waartegen al inbreukprocedures lopen, zoals Polen en Hongarije. Tegelijk levert een inbreukprocedure ook weer tal van breinbrekers op. Het Constitutionele Hof opereert onafhankelijk van de Duitse regering, die door de inbreukprocedure aangeklaagd zou worden voor een uitspraak waar ze niks aan kan doen – en waar ze zelf ook mee in de maag zit.

Als Duitse laadt Ursula von der Leyen eenvoudig de verdenking op zich haar land milder te benaderen

Daarmee zit niet alleen Von der Leyen in een lastig parket, maar ook haar partijgenoot én het hoofd van de regering waar Von der Leyen tot iets minder dan een jaar geleden nog deel van uitmaakte: Angela Merkel. De bal ligt op dit moment eerst en vooral in Berlijn: het hof in Karlsruhe heeft de Duitse regering en de Bondsdag immers opgedragen ervoor te zorgen dat de onderbouwing van de ECB-praktijk er komt. Maar zo’n verzoek is rechtsstatelijk een affront: de ECB is immers een onafhankelijk EU-instituut, dat geen orders kan en mag aannemen van nationale overheden. Tegelijk kan Berlijn de opdracht van Karlsruhe ook niet naast zich neerleggen.

In een overleg met partijgenoten noemde Merkel de situatie volgens Duitse media maandag „heikel” maar ook „te genezen [heilbar]”. Als de ECB uit zichzelf met een uitleg van haar opkoopprogramma komt, kan de Duitse centrale bank daaraan gewoon blijven deelnemen, opperde ze.

‘Clash tussen ego’s’

Daarmee zou de botsing juridisch alleen nog niet gladgestreken zijn – het afwijzen van de uitspraak uit Luxemburg blijft immers staan. En dus hangt een inbreukprocedure tegen Duitsland nog altijd boven de markt, benadrukt de Commissie. Dat moet je, aldus een EU-ambtenaar maandag „niet zien als een strafzaak tegen een lidstaat. Het is ook een dialoog tussen de Commissie en de lidstaat om te onderzoeken wat nodig is om de situatie terug in orde te brengen.” Meer juridisch schermen dan een werkelijk gevecht dus.

Toch zou zo’n procedure voor Duitsland, dat bij uitstek kien is op een precieze uitleg van het nationaal en Europees recht, zeer ongemakkelijk zijn. Temeer omdat de discussie over de rol en het mandaat van de ECB binnen Duitsland al jaren fel verloopt. Kritiek op de ECB was onderdeel van de eurosceptische brandstof die onder meer leidde tot de oprichting van AfD, de partij die zich inmiddels tot rechts-radicaal ontwikkeld heeft.

De uitspraak van ‘Karlsruhe’ leidt daarmee niet alleen tot een „clash tussen twee juridische ego’s”, zoals de invloedrijke hoogleraar Europees recht Franz Mayer het noemde, maar ook tot een soort interne worsteling van een Duitse Id en Ego. Friedrich Merz, een van de kandidaten die Merkel willen opvolgen, verdedigde het hof maandag en verweet Von der Leyen „al te stellig” het EU-recht boven het nationaal recht te plaatsen. Norbert Röttgen, ook in de race om het CDU-leiderschap, noemde de uitspraak uit Karlsruhe juist „dodelijk”. „Het hof leidt Duitsland een conflict met de ECB en de EU binnen dat niet oplosbaar is.”