Het script van de vuurwerkramp is nog lang niet geschreven

20 jaar na de explosie in Enschede Op 13 mei 2000 ontplofte er een vuurwerkopslagplaats in Roombeek, Enschede. Er kwamen 23 mensen om het leven. Oud-directeur Rudi Bakker van S.E. Fireworks probeert nog altijd zijn onschuld te bewijzen.

De ravage van woningen in de omgeving van de vuurwerkfabriek S.E. Fireworks in Enschede, een dag nadat de wijk na een explosie met de grond gelijk gemaakt was.
De ravage van woningen in de omgeving van de vuurwerkfabriek S.E. Fireworks in Enschede, een dag nadat de wijk na een explosie met de grond gelijk gemaakt was. Foto Marcel Antonisse/ANP

Vlak voor de knal gaat Rudi Bakker nog langs de deuren. Je huis uit, wegwezen! Even daarvoor was er brand uitgebroken bij S.E. Fireworks, zijn vuurwerkopslag midden in Roombeek, een wijk met arbeiderswoningen en oude industrie in Enschede-Noord. Rond half vier klinkt er eerst een ontploffing, kort daarna volgt de allesvernietigende explosie. Op klaarlichte dag wordt het pikdonker. 947 mensen raken gewond, vier brandweerlieden en negentien buurtbewoners komen om het leven. De schade bedraagt een miljard gulden.

Lees ook: Enschede voelt zowel haat als liefde voor vuurwerk

Het was warm en zonnig die dag, 13 mei 2000, net als nu. Oud-directeur Rudi Bakker (57) van S.E. Fireworks zit onder de zonwering van zijn twee-onder-een-kapwoning in een buitenwijk van Enschede. Hij zegt: „De vuurwerkramp is bij ons nog steeds het gesprek van de dag.” Zijn vrouw zet koffie en kaakjes op tafel, de bejaarde minimaltezer Lizzy hinkt achter haar aan. Natuurlijk hadden ze na de ramp, twintig jaar geleden, uit de stad kunnen vertrekken, maar daarmee was alles wat er is gebeurd niet uit zijn hoofd verdwenen. Zijn vonnis, schuldig aan de vuurwerkramp, heeft hij nooit geaccepteerd. De inwoners van Enschede wel. Staat hij zijn stoepje te vegen, sist een passerende fietser dat hij een moordenaar is. Ze doen maar, zegt hij. „Ik laat me niet wegjagen.”

Klusjes

De rampwijk Roombeek

Zijn vader zat in de bouw en Rudi Bakker zou zijn voorbeeld volgen. Hij was behoorlijk op weg. Hij leerde timmeren, metselen. Als je eens niets te doen hebt, zei zijn buurman hem eens, kun je ook klusjes voor mij komen doen. De buurman in Roombeek was Smallenbroek, eigenaar van S.E. Fireworks. Zo kwam het dat Rudi Bakker al op zijn vijftiende voor het eerst „hand- en spandiensten” voor Smallenbroek senior verzorgt.

Na jaren trouwe dienst kocht Bakker het bedrijf, samen met zijn collega Willie Pater. Dat was in 1998, voor 1,2 miljoen gulden (545.000 euro). Bakker werd de baas. Hij regelde de administratie en het contact met klanten. Pater – bijnaam: ‘Stille Willie’ – bereidde de vuurwerkshows voor en bemoeide zich met de opslag.

Het vuurwerkbedrijf had maar liefst vijfhonderdvijftig soorten vuurwerk in zijn collectie. „Voor ieder wat wils.” Cakeboxen, flowerbeds, 65-millimeterbommen – de nieuwste trends op vuurwerkgebied. „Mijn vrouw zei weleens: ‘Rudi houdt van vuurwerk en ik houd van Rudi’.” Het terrein komt steeds voller te liggen. Een deel van de vuurwerkcollectie moet zelfs worden opgeslagen in zeecontainers.

Midden in de woonwijk

Op bezoek in Enschede, een dag na de ramp, zegt koningin Beatrix niet te begrijpen dat zo’n gevaarlijk bedrijf in een woonwijk is gevestigd. „Hier moeten toch fouten zijn gemaakt?” Premier Wim Kok wil die middag niet ingaan op vragen van journalisten over de woorden van Beatrix. Hij belooft „diepgaand en onafhankelijk onderzoek”.

Vijf dagen na de fatale explosie vordert het Openbaar Ministerie in Almelo een internationaal opsporingsbevel uit tegen Bakker en Pater. Bakker ligt in een ziekenhuis in het Duitse Gronau – met wonden aan zijn armen, benen en gezicht – net als een agent en de poelier uit Roombeek. In Nederland liggen de ziekenhuizen al vol met andere slachtoffers van de ramp. „Ik meldde me bij de politie, op mijn verjaardag nog wel.”

Op Oud en Nieuw wordt dat jaar in Enschede geen vuurwerk afgestoken.

Het eerste antwoord op de schuldvraag volgt al snel, zeven maanden na de ramp. De conclusie, van een commissie onder leiding van voormalig Nationaal Ombudsman Marten Oosting, is duidelijk: op het terrein lag te veel en ook te zwaar vuurwerk. Het eerste brandje, in de werkruimte, zou misschien aangestoken kunnen zijn. Maar dat er slachtoffers zijn gevallen, is de schuld van S.E. Fireworks – van Bakker en Pater. In een dagboek schrijft Rudi: „Nadat ik alles een beetje heb laten bezinken, kijken Anita en ik elkaar hulpeloos aan: voorlopig zal het erg moeilijk worden.”

Lees ook: ‘TNO probeerde oorzaak vuurwerkramp Enschede te verhullen’

Ook de brandstichter wordt gevonden: André de Vries, een handelaar in oude auto’s. Hij moest voor vijftien jaar de cel in. „Ik heb niks gedaan man”, schreeuwt hij, terwijl hij zich na de uitspraak van de rechter uit de armen van de cipiers probeert te worstelen. Ook de directeuren van S.E. Fireworks worden bestraft. In hoger beroep worden ze veroordeeld voor schuld aan de ramp en krijgen ze een jaar cel. Bakker en Pater zijn deskundig op vuurwerkgebied en hadden volgens het hof in Arnhem beter moeten weten.

In de keten van de vuurwerkramp waren de directeuren van S.E. Fireworks een zwakke schakel, maar niet de enige, wordt duidelijk door onderzoeken en rechtszaken. Smallenbroek, de vorige eigenaar van de vuurwerkopslag, nam het volgens justitie „niet zo nauw met de voorschriften”. Ambtenaren van het ministerie van Defensie en de gemeente Enschede faalden met hun vergunningen en controles.

De in vuurwerk gespecialiseerde gemeenteambtenaar zegt in een openbaar verhoor dat, als hij er zo op terugkijkt, hij eigenlijk niets van vuurwerk weet. Toen hij eens ontvlambare vloeistof naast het vuurwerk zag staan, waarschuwde hij de politie niet, en bij een derde controle bleek het vat verplaatst en het probleem opgelost. De ambtenaren worden niet vervolgd.

Maar het officiële scenario van de ramp wordt later wel voor een stukje herschreven. Na anderhalf jaar komt André de Vries vrij, wegens gebrek aan bewijs. Dat gebeurt nadat twee rechercheurs van het politieteam in Enschede intern hadden gemeld dat er met bewijs was geknoeid. De Vries zou in 2013, nog voor zijn vijftigste, overlijden. „Verbitterd tot de dood erop volgt”, schrijft hij in de afscheidsbrief die wordt voorgelezen op zijn afscheidsdienst, waar nauwelijks mensen op afkwamen.

Nooit zou bekend worden hoe en op welk tijdstip het eerste brandje in de werkruimte ontstond.

‘Ik leef al 20 jaar in isolement’

In Enschede gaat het leven door. Roombeek krijgt brede, autoloze lanen en onder architectuur gebouwde woningen. Er komt ook een puntige granieten steen met drieëntwintig namen. ‘Het verdwenen huis tussen hemel en aarde.’ Hoe triest de gebeurtenissen ook zijn geweest, de wijk is er wel van opgeknapt, concluderen sommige bewoners.

Rudi Bakker verloor bijna alles. Zijn vrienden, contact met zijn familie. FC Twente, zijn club. In 1998 had hij nog met een vuurwerkshow het nieuwe stadion geopend. „Ik leef al eigenlijk twintig jaar in isolement.”

Na jaren gaat Bakker niet meer dagelijks naar het rampterrein terug. De korte video’s die hij van zijn bedrijf maakte kijkt hij nog wel „geregeld in de week”. Hij wil de fragmenten wel laten zien. „Zie je dit”, zegt Bakker streng. Een beeld van een kantoor uit de jaren negentig, met witte beeldbuismonitoren op de bureaus en lamellen voor de ramen. Daarna: de groene houten deuren voor de rijen vuurwerkbunkers „Nou, dat is toch volkomen normaal, wat je daar zag?”

Zijn jongste zoon Raymond (27) klapt de laptop dicht en zegt dat hij ook meteen na de explosie wist dat er meer aan de hand was, ook al was hij pas zeven jaar. Raymond werkt aan een documentaire over de ramp, die voorlopig nog niet verschijnt. „Dit verhaal is nog niet af.”

Bakker: „Hun leven beheerst het ook, hè?”

Zijn oudste zoon Dennis (31) werd fiscaal jurist en pakte onlangs zijn studie strafrecht weer op. „Hij vindt dat er een bezem door het systeem moet.”

Raymond: „Ik doe dit omdat wat over deze zaak is gezegd niet waar is. Dat steekt voor mij harder dan de vraag wie echt verantwoordelijk is.”

Rudi Bakker verloor bijna alles. Zijn vrienden, contact met zijn familie, FC Twente. In 1998 had hij nog met een vuurwerkshow het nieuwe stadion geopend

Rudi Bakker zegt dat je „in dit land” altijd „achter de systemen moet kijken”. Volgens hem is het „ on-voor-stel-baar waar de overheid toe in staat is”. „Onjuiste conclusies verzinnen om de schuld in mijn schoenen te schuiven.”

Bakker voerde tientallen procedures, die allemaal mislukten, maar telkens weer vindt hij nieuw bewijs dat moet aantonen dat de vuurwerkramp niet zijn schuld is, maar van anderen. Hij zegt dat de rol van Smallenbroek bij de vuurwerkramp onderbelicht is gebleven en onderzocht moet worden. Smallenbroek zou als eigenaar van de grond waar S.E. Fireworks op stond de enige met een motief voor de brand zijn. Rudi Bakker: „Het is hem gelukt ons te vernietigen.” Harm Smallenbroek noemt de theorie van Bakker afgelopen februari in een interview met Tubantia je „reinste smaad en laster”. Hij zei ook: „Wat je ook zegt of aan bewijs levert”, er „zullen toch altijd mensen in leugens geloven”. „Ik zou zeggen: kijk eens in de spiegel.”

Een belangrijke medestander meldde zich een paar jaar geleden bij Bakker: klokkenluider Paul van Buitenen. Hij schreef al een rapport van veertienhonderd pagina’s, dat moet aantonen dat de overheid er alles aan deed om zichzelf na de vuurwerkramp vrij te pleiten.

Lees ook: Klokkenluider: ‘Ik verwijt alle instanties na vuurwerkramp tunnelvisie’

Hij wijst ook naar vorige eigenaar Smallenbroek en naar de rol van de brandweer. Twee jaar geleden presenteerde Van Buitenen zijn onderzoek in de Tweede Kamer. „Het zijn de feiten die spreken, niet ik. De feiten”, zegt Rudi Bakker. Alleen wordt er steeds minder geluisterd. Raymond Bakker: „Nu zeggen politici gewoon: het is twintig jaar geleden. Laat het rusten.”

Rudi’s „rechtsvaardigheidsgevoel” vertelde hem dat hij het nog een keer moet proberen. Met de weduwe van een omgekomen brandweerman, een oud-politierechercheur die bij de vrijspraak van De Vries betrokken was en met klokkenluider Paul van Buitenen deed hij vorig jaar aangifte tegen de staat, wegens ‘ondermijning van de rechtstaat’ bij de afhandeling van de vuurwerkramp. Het bewijs ligt in een mapje op de tuintafel.

Rudi Bakker zegt dat hij weet „wat voor vuurwerk er lag”. „En het was 200 procent goed. Hoe moet ik daarmee leven?”