Afrika kan zich geen lange lockdowns permitteren

Coronamaatregelen Het aantal Covid-19-doden blijkt beperkt in Afrika. Maar de economische gevolgen van de lockdown zijn enorm. „Als je hun inkomen wegneemt, breng je hun leven in gevaar.”

Bewoners van een flatgebouw in een sloppenwijk van de Keniaanse hoofdstad Nairobi kijken naar gevechten tussen de politie en demonstranten, op straat, afgelopen vrijdag. Er worden 7.000 woningen gesloopt door de overheid, waardoor Kenianen op straat belanden en vanwege de coronamaatregelen niet elders opzoek kunnen naar onderdak.
Bewoners van een flatgebouw in een sloppenwijk van de Keniaanse hoofdstad Nairobi kijken naar gevechten tussen de politie en demonstranten, op straat, afgelopen vrijdag. Er worden 7.000 woningen gesloopt door de overheid, waardoor Kenianen op straat belanden en vanwege de coronamaatregelen niet elders opzoek kunnen naar onderdak. Foto Brian Inganga

Het geduld is op. Onder Afrikanen ontstaat apathie als het om het gevaar van corona gaat: steeds vaker gaan ze tegen de regels in weer de straat op. Lockdowns op het continent blijken niet of nauwelijks houdbaar.

„Laten we de confrontatie met de ziekte aangaan en weer aan het werk gaan”, zegt bijvoorbeeld Steven Maura, een inwoner van de sloppenwijk Mathare in de Keniaanse hoofdstad Nairobi. Aan de andere kant van het continent, in de Nigeriaanse metropool Lagos, worden de sinds eind maart geldende lockdownmaatregelen versoepeld, hoewel de epidemie er nog voortraast. „We moeten afwegingen maken”, zei gouverneur Babajide Sanwo-Olu deze week tegen CNN. „Je moet een balans vinden tussen de medische noodzaak van een lockdown en het sociale leed dat hij veroorzaakt.”

Ook de economie speelt een rol. De Nigeriaanse president, Muhammadu Buhari, zei hierover eind vorige maand: „Geen enkel land kan zich de volledige impact veroorloven van een lockdown die duurt totdat er een vaccin is gevonden.”

Minst getroffen continent

In medisch opzicht is Afrika tot nu toe het minst getroffen continent. Het aantal geregistreerde besmettingen (66.119) ligt er beduidend lager dan in Europa en de Verenigde Staten en vooral het aantal doden blijft relatief laag. In 54 landen zijn ‘slechts’ 2.331 doden gevallen.

Een eensluidende verklaring voor deze opvallend lage cijfers is er niet. Mogelijke oorzaken zijn de typische demografie van het continent met zijn jonge bevolking en de ervaring van sommige landen met eerdere epidemieën.

Het risico van corona jaagt ons minder angst aan dan het gevaar van honger

Robert Ocholla sociaal werker in Mombasa

De piek kan evenwel nog komen. Vorige week waarschuwde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat in Afrika het aankomende jaar 83.000 tot 190.000 mensen zouden kunnen sterven.

Ondertussen zijn de sociale gevolgen van de stringente maatregelen enorm. Uit onderzoek van de Africa Centres for Disease Control in twintig Afrikaanse landen blijkt dat twee derde van de mensen na twee weken lockdown al niet meer aan water of voedsel kan komen.

Lees ook: Terug naar het dorp is nu nog de enige optie voor de scharrelaars in Kenia

Afrikanen moeten naar buiten om geld te verdienen. Driekwart van de Afrikanen werkt in de informele sector; in Nigeria is dat zelfs 90 procent. Daar is de financiële rek er na een maand wel zo’n beetje uit. „Zelfs de prostituees komen met hun huilende kroost bij me langs omdat ze aan de grond zitten”, vertelt Robert Ocholla, een sociaal werker in de Keniaanse kuststad Mombasa, telefonisch. „Het risico van corona jaagt ons minder angst aan dan het gevaar van honger. In de sloppenwijken houden we het niet meer vol.”

Eind vorige maand sloeg het WFP, de voedselhulporganisatie van de Verenigde Naties, alarm over dreigende voedseltekorten onder 79 miljoen Afrikanen. Dit door de vele conflicten, natuurrampen als de sprinkhanenplaag in oostelijk Afrika, en veranderende weerpatronen. Het coronavirus zou deze situatie verder kunnen doen escaleren. Maandag liet Jaap de Hoop Scheffer, voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken, het kabinet in een spoedadvies weten dat Nederland een miljard euro zou moeten uittrekken om te helpen voorkomen dat kwetsbare landen het onderspit delven. Uit „medemenselijkheid” maar ook uit „welbegrepen eigenbelang”, zei De Hoop Scheffer.

Geen sociale vangnetten

Vrijwel nergens in Afrika bestaan sociale vangnetten van de overheid. Sommige regeringen hebben weliswaar belastingverlaging aangekondigd, maar in de informele sector is daarbij niemand gebaat. Overheden delen mondjesmaat voedsel uit aan de allerarmsten, of beloven uitkeringen. In Lagos bijvoorbeeld is dat omgerekend 10 euro per maand, maar het schort in hoge mate aan de uitvoering hiervan. De hulp komt vaak niet terecht bij de mensen die dat het hardst nodig hebben.

Inmiddels kunnen inwoners van Nairobi politieagenten voor 5 euro omkopen en tegen de regels in de hoofdstad verlaten

In onder meer Zimbabwe, Tanzania, Rwanda, Zuid-Afrika, Nigeria, Kenia, Oeganda en Congo zijn volledige of gedeeltelijke lockdowns. De soms strenge maatregelen die mensen nopen binnen te blijven, leidden op verschillende plekken in Zuid-Afrika, Oeganda en Kenia, al tot protesten. Regels worden soms met geweld afgedwongen – in Kenia en Nigeria zijn daarbij doden gevallen.

Lees ook: De nep-oplossingen tegen corona circuleren wereldwijd

De afgelopen week alleen al werden 1.400 Nigerianen gearresteerd omdat ze zich niet aan de coronamaatregelen hielden. „De mensen moesten wel íéts verdienen om te overleven. Dus namen ze het risico en gingen ze tegen de regels in naar buiten, waar ze grote kans liepen te maken te krijgen met geweld”, vertelt Anietie Ewang, Nigeria-onderzoeker van Human Rights Watch telefonisch. „80 miljoen van de meer dan 206 miljoen Nigerianen leven onder de armoedegrens. Als je hun de toegang tot voedsel verspert, breng je hun leven in gevaar.”

Kenia heeft een avondklok. Elke avond vanaf zeven uur wordt het uitgaansverbod gehandhaafd met een helikopter die intimiderend laag overvliegt. De politie schiet met traangas op groepjes mensen die buiten zijn. De overheid sloot deze week twee wijken die als besmettingshaarden gelden in de hoofdstad en in Mombasa af van de buitenwereld. Op sociale media werd dit bekritiseerd als een strafmaatregel omdat Kenianen geen discipline betrachten.

Boze tongen trokken zelfs vergelijkingen met onderdrukkende koloniale autoriteiten. Intussen kunnen inwoners van Nairobi het uitreisverbod dat in de hoofdstad geldt omzeilen als ze zich het smeergeld van 5 euro voor de politie kunnen permitteren.

Liever magische drankjes

Een groot deel van de 54 Afrikaanse landen heeft ervaring met grote virusuitbraken, zoals ebola, en kwam bij de huidige pandemie snel in actie. Andere Afrikaanse regeringen ontkennen het probleem evenwel nog steeds of zoeken het antwoord in onbewezen remedies, zoals magische drankjes.

Lees ook: Alcoholverbod tijdens lockdown zorgt voor stilte op Zuid-Afrikaanse IC’s

In Burundi zijn nauwelijks maatregelen getroffen en de campagnes voor verkiezingen later deze maand gaan door. In Tanzania verkondigt president Magafuli dat corona de duivel is en dus nooit de kerk binnenkomt – daarom gaan kerkdiensten door. Volgens journalisten en artsen vallen er veel meer slachtoffers in Tanzania dan de regering toegeeft, slachtoffers zouden er heimelijk worden begraven. In Madagaskar presenteert president Andry Rajoelina een drankje als medicijn tegen corona. Idriss Déby, de president van Tsjaad, zond een privéjet om een paar kistjes op te halen.

In de Keniaanse Daily Nation schreef columnist Charles Onyango-Obbo afgelopen week dat mensen door sociale nood gedwongen spoedig uit de lockdown zouden losbreken. „Maar dat is slechts een deel van het verhaal”, schreef hij. Het Covid-19-virus dat het Westen dag en nacht lijkt bezig te houden, is in de context van Afrika maar één van de vele zorgen. „De meeste mensen, vooral Afrikanen, verwerken gevaar heel anders omdat het hen op de meeste dagen en op de meeste plaatsen aan alle kanten omringt.”

Een Keniaan rent weg voor de politie tijdens een demonstratie tegen de sloop van duizenden woningen in deze sloppenwijk. Foto Brian Inganga