Steun krijgen en toch mensen ontslaan – mag dat straks?

Vijf vragen over noodsteun Vanaf volgende maand krijgen bedrijven die loonsteun ontvangen geen boete meer als ze werknemers ontslaan, zei minister Koolmees op tv. Daarmee maakt hij vakbonden en oppositie boos.

Minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) arriveert op het Binnenhof voor de ministerraad, afgelopen vrijdag.
Minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) arriveert op het Binnenhof voor de ministerraad, afgelopen vrijdag. Foto Phil Nijhuis/ANP

Staatssteun ontvangen en toch mensen ontslaan? Vakbonden en linkse oppositiepartijen reageerden maandag fel op het kabinetsplan om de boete op ontslag te schrappen voor bedrijven die loonsubsidie krijgen.

Minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) zei vrijdag voor het eerst in televisieprogramma Op1 die boete te willen schrappen. Het is volgens hem „een sprookje” om te denken dat de coronacrisis „geen effect zal hebben op de werkgelegenheid”, nu de beperkingen langer duren dan verwacht. Sommige bedrijven die in de problemen komen, moeten „mensen ontslaan om andere banen te redden”, aldus Koolmees.

1 Hoe werkt de boete op ontslag nu?

Bedrijven die loonsteun ontvangen van de overheid, via de NOW-regeling, mogen geen personeel ontslaan om bedrijfseconomische redenen. Doen zij dat wel, dan krijgen ze een boete voor iedere ontslagen werknemer. Een bedrijf mag wel afscheid nemen van personeel, maar alleen als dat mogelijk is zonder hen te ontslaan. Bijvoorbeeld door tijdelijke contracten te laten aflopen, of door uitzend- en oproepkrachten weg te sturen.

Voor elke ontslagen werknemer moet een bedrijf de ontvangen loonsteun terugbetalen plus een boetetoeslag van 50 procent.

2 Waarom gaat dat veranderen?

Het kabinet werkt aan een nieuw steunpakket, omdat het bestaande eind deze maand afloopt. Het kabinet wil dit nieuwe pakket – dat zal gelden in de maanden juni, juli en augustus – eind deze week of begin volgende week af hebben.

Het grootste deel van de steun gaat door, aldus Koolmees. Inmiddels krijgt meer dan een kwart van de bedrijven loonsteun, voor bij elkaar 1,8 miljoen werknemers. Deze 110.000 werkgevers schatten in dat hun omzet in maart, april en mei gemiddeld 70 procent lager is. Daarnaast kregen ondernemers in de zwaarst getroffen sectoren een eenmalig bedrag van 4.000 euro als tegemoetkoming voor vaste lasten als de huur. Zzp’ers konden inkomenssteun vragen bij hun gemeente.

Het kabinet wil van bedrijven die straks steun aanvragen, eisen dat ze geen dividend en bonussen uitkeren

Bij het eerste pakket werden nauwelijks voorwaarden gesteld aan steun. Wel werd ontslag ontmoedigd door de boete. Daar ontstond snel politieke discussie over, toen bijvoorbeeld bleek dat KLM ondanks de loonsubsidie toch afscheid nam van personeel met een flexibel contract. Ook de steunaanvraag door Booking.com leidde tot ophef: het bedrijf maakte de afgelopen jaren veel winst en kocht eigen aandelen in. Het kabinet wil van bedrijven die straks steun aanvragen, eisen dat ze geen dividend en bonussen uitkeren of eigen aandelen inkopen.

Nu wordt duidelijk dat het kabinet niet alleen meer eisen wil stellen, maar bedrijven ook meer ruimte wil geven om zich aan te passen. De belangrijkste voorwaarde in het eerste pakket – de boete bij bedrijfseconomisch ontslag – verdwijnt. Wel moeten bedrijven de ontvangen loonsteun voor ontslagen personeel terugbetalen.

3 Een werkbehoudregeling waarin je mensen mag ontslaan. Is dat niet paradoxaal?

„Het karakter van de regeling zal veranderen”, zegt Bas ter Weel, hoogleraar economie (Universiteit van Amsterdam) en directeur van economisch onderzoeksbureau SEO. In maart, toen het eerste steunpakket werd aangekondigd, hoopte het kabinet de werkgelegenheid in getroffen sectoren kortstondig te kunnen ‘bevriezen’. Na een paar weken of maanden loonsteun zouden werknemers weer bij hun oude baas aan de slag kunnen. „Maar nu blijkt het langduriger te zijn en komen we in een diepe recessie terecht”, zegt Ter Weel. „Dan kun je wel zeggen: je moet iedereen in dienst houden. Maar dan zijn er straks geen bedrijven meer over.”

Het kabinet zal de ontslagmogelijkheden wel begrenzen, verwacht Ter Weel. „Ik kan me niet voorstellen dat je subsidie krijgt als je zomaar de helft van je personeel laat gaan.” Er kan dus een maximum worden gesteld aan het aantal ontslagen.

Ook kan het kabinet eisen dat een bedrijf dat mensen ontslaat, scholingstrajecten aanbiedt. Zodat deze werknemers hun positie op de arbeidsmarkt kunnen versterken.

Lees ook: Ondernemers weten: het gevaar is nog niet geweken

4 Waar zijn de meeste ontslagen te verwachten?

In de sectoren waar de meeste NOW-steun wordt gegeven en een grote omzetdaling is. Bijvoorbeeld in de horeca, de detailhandel, de cultuur- en de evenementenbranche. En Ter Weel denkt ook aan sectoren die veel exporteren, zoals de autoindustrie. Ter Weel: „Er zijn bedrijven die hun handel met China hebben opgeschort. Die omzet zou wel eens voor lange tijd kunnen wegvallen.”

5 Wat willen vakbonden en bedrijven?

Werkgevers met overheidssteun mogen niet zomaar mensen ontslaan, zeggen vakbonden. Niet ieder ontslag is uit den boze, zegt FNV-bestuurslid Zakaria Boufangacha. „We snappen dat bedrijven nadenken over herstructurering. Maar dan moet het wel op een sociale manier en in overleg met werknemersvertegenwoordigers.”

De FNV wil dat werkgevers met overheidssteun pas personeel mogen ontslaan nadat zij daarover een akkoord hebben bereikt met vakbonden of, bij kleinere werkgevers, een medezeggenschapsorgaan. Boufangacha: „Dan kunnen we samen een impactanalyse maken van de sector: hoeveel werkgelegenheid zal er verdwijnen? En daarna spreken we af dat als de economie weer aantrekt, werknemers daar de vruchten van plukken. En dat zij niet allemaal terugkomen op kleine flexcontractjes.”

Dat zegt ook Gijs van Dijk, Tweede Kamerlid voor de PvdA. Hij zal het nieuwe pakket niet steunen als de boete op ontslag verdwijnt. „Koolmees geeft bedrijven zo vrij baan. Wij zijn niet blind voor bedrijven die mensen moeten ontslaan. Wij zeggen: hou de boete op ontslag, maar bedrijven mogen afwijken als ze een afspraak weten te maken met de bonden over een reorganisatie.” Het kabinet heeft geen meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer en heeft daarom de steun van een oppositiepartij nodig.

Nu de crisis langer duurt, voeren bedrijven de druk op om de pijn te verdelen met hun personeel

Tot nu toe trokken vakbonden en bedrijvenclubs als VNO-NCW en MKB-Nederland eensgezind samen op. Dat was relatief makkelijk, omdat het kabinet een groot deel van de prijs betaalde voor de maatregelen. Nu de crisis langer duurt, voeren bedrijven de druk op om de pijn te verdelen met hun personeel, bijvoorbeeld door vakantiedagen in te leveren.

Bedrijven moeten een deel van de loonkosten zelf betalen als ze subsidie krijgen: ze krijgen maximaal 90 procent vergoed. Nu de crisis lang duurt, wordt dat volgens werkgeversorganisaties moeilijk vol te houden. De omzet is gedaald en andere vaste lasten, zoals de huur blijven. Naast het opheffen van de boete op ontslag vragen belangenclubs van bedrijven om een hogere tegemoetkoming voor vaste lasten. Dat moet bedrijven helpen die relatief weinig personeel in dienst hebben. De belangenclub van bedrijven in de horeca wil dat het kabinet de loonsubsidie verhoogt. En dat ondernemers geen ontslagvergoeding moeten betalen. Ter compensatie zou er dan een hogere werkloosheidsuitkering moeten komen voor personeel dat zijn baan verliest – betaald door de overheid.

Lees ook: Hoe kan de overheid de economie het beste steunen in deze crisis?