Opinie

Laatste hoop voor de verziekte arbeidsmarkt

Menno Tamminga

Crisis is kans. Het zijn hoopvolle woorden. In deze pandemie gaat de wereld het allemaal anders doen. Groener. Socialer. Slimmer. Echt? Maatschappelijke problemen zijn er te over. Nederland pakt die zó aan: het probleem breed schetsen. Een commissie benoemen. Die schrijft een advies. Politici nemen maatregelen. Probleem gefikst.

Of niet...

Een probleem kan nog zo urgent zijn, de commissie nog zo competent, het rapport nog zo knap, politici nog zo gretig, maar als de timing niet klopt, is het einde verhaal. Die timing is de onvoorspelbaarheid van het leven. Zoals de Britse premier Harold Macmillan begin jaren zestig van de vorige eeuw opmerkte: „Events, dear boy, events.”

Lees ook: De coronacrisis is een ‘onvoorstelbare gamechanger’ voor de arbeidsmarkt

Neem de verziekte Nederlandse arbeidsmarkt. Misschien wel de belangrijkste markt die er is. Werk is verbonden met inkomen, ambitie, (zelf)respect, ontplooiing, noem maar op. De regels zijn complex (ontslag; fiscaal; sociale zekerheid). Soms zijn ze fijn voor de werkende, soms voor bedrijf of opdrachtgever. Arbeidsmigratie heeft nationale afspraken ondermijnd. Nieuwe banen en beroepen ontstaan, oude verdwijnen.

In juni 2008 presenteerde de commissie-Bakker een baanbrekend rapport over de gevolgen van de vergrijzing. Hoe moest Nederland het dreigende tekort aan arbeidskrachten en verouderende kennis oplossen? Drie maanden later ging de Amerikaanse zakenbank Lehman bankroet. Bankencrisis. Eurocrisis. Jarenlang was er geen tekort aan arbeid, maar een overschot. Mooi advies, verkeerd moment. Flexcontract of zzp-bestaan was beter dan bijstand. Scholing was stiefkind.

Economisch herstel volgde. De arbeidsmarkt werd krapper en krapper, maar die flexbanen werden geen vaste banen. Een deel van de zzp’ers schraapte nog steeds een karig inkomen bij elkaar. Meer ongelijkheid. Meer frustratie.

Eind 2018 benoemde minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) een commissie, onder leiding van oud-topambtenaar Hans Borstlap. De oogst: 47 adviezen voor nieuwe regels rond werk. De timing? Nog beroerder dan in 2008. Het Covid-19-virus. Twee maanden na de presentatie volgde de ‘intelligente lockdown’. Het kabinet kwam met een reddingspakket voor loondoorbetaling (werknemers) en inkomenssteun (zelfstandigen) dat zijn weerga niet kent in vredestijd.

Hoe verder? De verlamming van horeca, toerisme, vervoer en (deels) detailhandel zal de werkloosheid opjagen. Exit rapport-Borstlap. Mooi advies, verkeerd moment. Wie in crisistijd de arbeidsmarkt opnieuw ordent, weet wat-ie krijgt: nog meer werkloosheid.

Het duurt een tijd voordat werkgevers, werknemers en zelfstandigen zich hebben aangepast aan de nieuwe orde. Aan regels bijvoorbeeld die werknemers met flexibele contracten duurder maken. Vaste contracten die soepeler te ontbinden zijn. Zelfstandigen die fiscale voordelen verliezen. Het kan natuurlijk wel: de regels voor de koopwoningenmarkt zijn in de vorige crisis versoberd, met financiële stress bij (ver)kopers en bouwers en herstelvertraging tot gevolg.

Sommige aanbevelingen van de commissie komen er wel, zoals de reductie van fiscale voordelen voor zzp’ers. Het is namelijk ook een gemakkelijke bezuinigingskans. Het hele rapport redden zit er niet in. Maar een economische crisis is ook schijnwerper én vergrootglas: knelpunten zijn in volle omvang zichtbaar. In het licht gloort de hoop.

Minister Koolmees kan er drie punten uitpikken en, als de situatie begin 2021 helderder is, de commissie om een update vragen. Crisis is kans, ook om haalbare prioriteiten te stellen.

Menno Tamminga schrijft op deze plaats elke dinsdag over ondernemingsbeleid en economie.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.