‘Afrika vergeten in coronacrisis is niet in ons belang’

Buitenlandbeleid Jaap de Hoop Scheffer adviseerde het kabinet maandag om Afrika met 1 miljard euro te helpen in de coronacrisis. „We moeten niet in slogans blijven hangen.”

Jaap de Hoop Scheffer: „Als je als Nederlands kabinet een miljard ter beschikking kunt stellen voor Italië, kun je dat ook voor een heel continent als Afrika.”
Jaap de Hoop Scheffer: „Als je als Nederlands kabinet een miljard ter beschikking kunt stellen voor Italië, kun je dat ook voor een heel continent als Afrika.” Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Wordt Afrika vergeten in de coronacrisis? Jaap de Hoop Scheffer vreest van wel. De voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) betrapte zich er onlangs zelf op hoezeer het virus ook hem persoonlijk in beslag neemt. „Ik moest weerstand bieden aan de neiging om niet meer geïnteresseerd te zijn in wat er om ons heen gebeurt, buiten Nederland.”

Wat betreft de oud-minister van Buitenlandse Zaken en oud-NAVO-baas moet dat veranderen. Maandag presenteerde De Hoop Scheffer een pittig spoedadvies aan het kabinet, met onder meer de aanbeveling om 1 miljard euro uit te trekken om te voorkomen dat kwetsbare landen, in het bijzonder Afrikaanse, kopje onder gaan in de coronacrisis. Tien keer zo veel als minister Sigrid Kaag (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, D66) vorige maand beschikbaar stelde voor arme landen. „Dat is natuurlijk een groot bedrag”, erkent De Hoop Scheffer. „Maar in de huidige omstandigheden is dat volstrekt gerechtvaardigd.”

Europees eigenbelang

Voor Afrika, zegt de AIV-voorzitter in een online persconferentie, komt deze crisis extra hard aan. Het continent kampte al met klimaatproblemen, terrorisme, sprinkhanenplagen en illegale migratie. Nu komt daar corona bovenop. De Verenigde Naties schatten dat het aantal mensen in de wereld „met acute voedselonzekerheid” zal verdubbelen, van 135 miljoen in 2019 naar 265 miljoen in 2020. En omdat ditmaal iedereen, ook in Europa, kampt met de maatschappelijke en economische gevolgen van het virus, staat hulp aan Afrika niet hoog op de agenda.

Toch móét die hulp er komen, zegt De Hoop Scheffer. Uit „medemenselijkheid” maar ook uit „welbegrepen eigenbelang”. Als het virus elders niet of minder onder controle komt, is het „een reëel scenario” dat ook in Nederland nieuwe besmettingen ontstaan. De „indrukwekkende binnenlandse krachtproef” in de strijd tegen corona komt dan ook „pas ten volle tot zijn recht met een bijbehorende internationale inspanning”, schrijft hij in zijn spoedadvies.

Een van de suggesties is dat Nederland op Europees niveau snel moet aandringen op het transport van medische voorzieningen en voedselhulp naar Afrika. Daarvoor kan de NAVO worden ingezet, maar ook de vloot van luchtvaartmaatschappij KLM, die nu noodgedwongen aan de grond staat. De Hoop Scheffer, tot eind deze maand commissaris bij het consortium Air France-KLM, vindt dat allesbehalve een „rare suggestie” aangezien de regering „met de andere hand bezig is om KLM overeind te houden”. Anders gezegd: staatssteun in ruil voor voedselvluchten is prima te verdedigen.

Geopolitieke Europese Commissie

Behalve voor de volksgezondheid is het ook voor „de werkgelegenheid in handelsland Nederland” van belang dat mondiale productieketens weer snel op gang komen. En dat kan volgens de AIV alleen als het virus overal onder controle wordt gebracht, niet alleen in landen die er de middelen voor hebben. Covid-19 zal ook leiden tot „migratiedruk op de Europese buitengrenzen” door de groeiende instabiliteit in kwetsbare landen, bijvoorbeeld door hongersnood. De AIV ziet een parallel met de Arabische volksopstanden van 2011. Die begonnen als ‘broodoproer’, leidden tot veel instabiliteit en in 2015 tot een Europese migratiecrisis. „Deze sequentie geeft te denken”, schrijft de AIV, die dan ook oproept „tijdig te handelen”.

De Hoop Scheffer wijst erop dat deze crisis zich ook nog eens voltrekt in een geopolitiek gespannen tijdsgewricht, met scherpe rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China. „Dit is de eerste grote crisis zonder Amerikaans leiderschap die ik mijn leven meemaak”, zegt hij. Zo bezien is dit ook het uur van de waarheid voor de Europese Unie. Voorzitter Ursula von der Leyen zei bij haar aantreden dat haar Europese Commissie in de eerste plaats vooral „geopolitiek” zou zijn. Nu moet de EU laten zien dat eigenstandig optreden mogelijk is, zonder in de Chinees-Amerikaanse „notenkraker” terecht te komen, zoals De Hoop Scheffer het noemt. „We moeten niet blijven hangen in slogans.”

De AIV maakt zich zorgen om de „meedogenloze race om medisch beschermingsmateriaal” en adviseert dan ook dat ontwikkelde testen, vaccins en medicijnen „met prioriteit” worden aangeboden in ontwikkelingslanden, om te voorkomen dat ze „als geopolitiek machtsmiddel kunnen worden ingezet”.

Noblesse oblige

Hoe ziet De Hoop Scheffer de rol van Nederland in dit alles? Nederland moet de EU ook echt laten leiden en zelf „een dienende voortrekkersrol” spelen. „Een Nederlandse Alleingang heeft natuurlijk geen enkele zin”, zegt hij.

Of die 1 miljard euro er ook komt, durft De Hoop Scheffer niet te voorspellen. Maar hij voelt zich wel gesterkt in zijn voortvarendheid: het adviesverzoek kwam van het kabinet zelf, op 17 april, nadat de Tweede Kamer hierom had gevraagd. Bovendien: enkele dagen daarvoor zette premier Mark Rutte (VVD) zijn naam onder een artikel in de Financial Times, samen met die van Europese en Afrikaanse leiders, dat oproept tot hulp aan Afrika. „Dus daar zit ook een element van noblesse oblige in”, zegt De Hoop Scheffer.

Lees ook: hoe Nederland op het idee kwam voor een coronafonds

De hoogte van het bedrag lijkt vooral ingegeven door een andere discussie over solidariteit, binnen Europa zelf. Begin april zei Rutte in de Tweede Kamer een „substantiële gift” te willen doen aan Zuid-Europa, van 1 miljard euro, voor medische doeleinden. Dat was nadat Nederland internationaal zwaar in opspraak was geraakt vanwege een vermeend gebrek aan solidariteit richting Zuid-Europese landen. De ‘gift’ moest de gemoederen kalmeren. De Hoop Scheffer: „Als je als Nederlands kabinet in een andere discussie een miljard ter beschikking kunt stellen voor Italië, vinden wij het niet overvragen om dat ook te doen voor een heel continent als Afrika.”