Opinie

De ‘exit’ wordt een experiment in menselijke vrijheid

Versoepeling

Commentaar

Vanaf maandag gaat het land langzaam van het slot. Kinderopvang en basisscholen openen de deuren – dat was al een tijdje bekend – maar ook kappers (‘geluksbrengers’ volgens brancheorganisatie ANKO), masseurs en rijinstructeurs mogen hun werk hervatten. Bovendien schetsten premier Mark Rutte (VVD) en minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport, CDA) op hun persconferentie van woensdag 6 mei de exitstrategie voor de komende maanden. In juni kan iedereen onder voorwaarden weer naar het terras, het café, bioscoop, museum of theater. In juli kunnen er binnenlandse vakanties worden gehouden op campings en in huisjesparken.

Na twee maanden ‘intelligente lockdown’ was de behoefte aan een optimistische boodschap groot, en Rutte c.s. hebben dat aangevoeld. Want het perspectief dat zij boden is weliswaar bemoedigend, maar nog geen nieuwe realiteit, en gestoeld op de aanname dat op de eerste reeks versoepelingen geen grote toename in ziekenhuisopnames volgt of een wassend reproductiegetal. Het credo de afgelopen weken was steeds dat er niet verder dan twee weken – de incubatietijd van het virus – vooruit kan worden geregeerd. Daaraan is, de vooruitzichten op terrassen en theaters ten spijt, nog niets veranderd: of het café daadwerkelijk open kan, wordt pas eind mei beslist.

De ‘routekaart’ uit de lockdown is dan ook niet langer een product van de artsen en virologen van het Outbreak Management Team, zei Rutte woensdag. De dalende cijfers geven ruimte voor prioriteiten naast gezondheid en veiligheid, voor sociale contacten, culturele activiteiten, het aanjagen van de economie. Dat collectieve gezondheid anno 2020 het hoogste goed is, spreekt vanzelf in een wereld die onverzadigbaar is waar het aankomt op fitheidsgoeroes en voedingsexperts, en dan getroffen wordt door een grillig virus. Maar het gaat niet alléén om levensduur, erkende nu ook Hugo de Jonge, maar ook over kwaliteit van leven. Dat ieders bewegingsvrijheid, nu de statistieken het enigszins toelaten, weer wordt uitgebreid, is dan ook iets om te koesteren.

Aan die herwonnen vrijheden moet iedereen individueel invulling geven, en dat schept nogal wat verwarring. De boodschap ‘blijf thuis’ is minder multi-interpretabel dan de boodschap ‘mijd drukte’. Wat de één als een noodzakelijke reis met het ov beschouwt vindt de ander misschien een frivool uitje. En als de kapper al aan je haar mag zitten, waarom dan onder vrienden nog anderhalve meter afstand houden?

Theoretisch epidemioloog Hans Heesterbeek van de Universiteit Utrecht noemde de versoepelingen in NRC ‘het vasthouden van transmissiemijdend gedrag’, terwijl de ‘reductie van contacten’ wordt losgelaten. Op die reductie van contacten is nog enigszins toe te zien; niet naar werk, niet onnodig naar buiten, geen mensen over de vloer. Het ‘transmissiemijdend gedrag’ zit ‘m in veel kleinere handelingen en is vooral een kwestie van individueel verantwoordelijkheidsgevoel. ‘Handen wassen’ is moeilijk te handhaven.

Inzetten op ‘transmissiemijdend gedrag’ maakt ook duidelijk hoeveel er nog onbekend is over SARS-CoV-2, het coronavirus. Zo melden zich steeds nieuwe symptomen, meest recent wintertenen – maar bestaan er vooral over de transmissie nog veel vragen. Het virus ‘is graag op plekken waar mensen luid zingen, zoals een kerk of bij een concert’, zei Rutte. Uit recent onderzoek gepubliceerd in The New England Journal of Medicine blijkt bovendien dat het uitspreken van s-klanken tot meer consumptie noopt en dus virusverspreiding in de hand werkt. Met de wens ‘Stay healthy’, concludeerden de onderzoekers, sproei je al snel heel wat virusdeeltjes in het rond – die door het betwiste mondkapje mogelijk worden tegengehouden.

Zo zal de Nederlandse existrategie, met alle ruimte die ze laat voor eigen interpretatie van regels, en de onzekerheden over het gedrag van het virus, een experiment worden in menselijke vrijheid. Vrijheid die alleen bij goed gedrag behouden kan blijven, waarbij wat ‘goed’ en verstandig is grotendeels aan de burger zelf wordt overgelaten. Alsof het RIVM de burger collectief met verlof stuurt, mét enkelband. Want binnen zijn, afstand houden en virusvrij blijven is veilig en goed; anderen ontmoeten, naar parken, terrassen en theaters gaan, en dan nóg virusvrij blijven, is beter.