Opinie

We moeten niet langer afhankelijk zijn van goodwill van farmaceuten

Monopolies De coronacrisis maakt duidelijk dat farmaceutische multinationals een ongezonde grote macht hebben. Leg die aan banden, bepleiten en .
Een apothekersassistente zoekt medicijnen bij elkaar in een apotheek.
Een apothekersassistente zoekt medicijnen bij elkaar in een apotheek. Foto Koen van Weel/ANP

De coronacrisis heeft de problematische verhoudingen tussen de farmaceutische industrie en de overheid pijnlijk blootgelegd. Terwijl iedereen zat te springen om meer testmateriaal, weigerde farmaceut Roche het recept voor een coronatest te delen met Nederland. Onder politieke en maatschappelijke druk besloot Roche het recept uiteindelijk toch vrij te geven. Maar kostbare tijd in het bestrijden van deze crisis was onnodig verloren gegaan.

Topje van de ijsberg

Het incident met Roche is helaas het topje van de ijsberg. De farmaceutische industrie profiteert van een zeer problematisch systeem, waardoor veel mensen geen toegang hebben tot essentiële, levensreddende medicijnen. Farmaceutische bedrijven ontvangen publiek geld om medicijnen te ontwikkelen, zonder dat er voorwaarden zitten aan de toegankelijkheid of betaalbaarheid hiervan. Daarbij krijgen farmaceuten monopolieposities voor de middelen die ze maken, waardoor zij jarenlang kunnen beslissen welke prijs zij voor een medicijn vragen.

Door strategisch gebruik te maken van dit systeem is de farmaceutische industrie nu een van de meest winstgevende sectoren ter wereld. De samenleving betaalt de rekening: zorgpremies stijgen omdat overheden torenhoge prijzen moeten betalen voor nieuwe geneesmiddelen, terwijl effectieve ontwikkeling van nieuwe medicijnen uitblijft.

In deze crisis is het kraakhelder geworden dat we niet langer afhankelijk kunnen blijven van de goodwill van een beperkt aantal farmaceutische multinationals. We moeten naar een systeem waarin niet de aandeelhouders, maar de patiënt centraal staat. Om dit te bereiken moet een aantal grote maatregelen op nationaal en Europees niveau worden doorgevoerd.

Allereerst moeten farmaceuten die verlenging willen aanvragen van hun monopoliepositie, voortaan kunnen aantonen dat deze extra bescherming gerechtvaardigd is. Nu krijgen farmaceutische bedrijven in Europa een monopoliepositie zonder dat zij inzicht hoeven te geven in de productie- en ontwikkelkosten van een geneesmiddel en het aandeel publiek geld dat hiervoor is gebruikt. Dit maakt dat overheden achteraf onmogelijk kunnen achterhalen of zij een eerlijke prijs betalen.

Bewijslast

Daarom moet de bewijslast worden omgedraaid: farmaceuten krijgen alleen verlenging van hun monopoliepositie als ze kunnen aantonen dat de ontwikkelkosten van een geneesmiddel nog niet zijn terugverdiend en het medicijn een duidelijke meerwaarde heeft voor patiënten. Daarbij moet een strenge vereiste voor het gebruik van publiek geld zijn dat er een maximumpercentage zit aan de winst die een farmaceut mag maken: de winst moet worden ingezet voor verder onderzoek, of publieke subsidies moeten worden terugbetaald.

Lees ook: Beleggers manen farmaceuten tot samenwerking

Ten tweede moet er een groot Europees onderzoeksfonds komen voor de ontwikkeling van nieuwe medicijnen en vaccins. Op dit moment zijn we te afhankelijk van farmaceutische bedrijven om geld te investeren in de ontwikkeling van belangrijke medicijnen. Door deze afhankelijkheid kan de industrie vaak bepalen waar de prioriteiten van onderzoek komen te liggen. Deze prioriteit moet altijd liggen bij het belang van de patiënt en niet bij het belang van aandeelhouders.

Ten derde moet het makkelijker worden voor EU-landen om dwanglicenties in te zetten, zodat middelen door andere producenten op de markt kunnen worden gebracht voor een lagere prijs. Dwanglicenties kunnen nu niet worden afgegeven voor geneesmiddelen tegen zeldzame ziekten met Europese bescherming, terwijl dit juist de middelen zijn waar farmaceuten torenhoge prijzen voor vragen. Dit komt omdat andere producenten geen gebruik mogen maken van de data waarmee de veiligheid en effectiviteit van het geneesmiddel in eerste instantie is bewezen. Er moet daarom een uitzonderingsclausule komen op Europese data- en marktexclusiviteitsregels voor EU-landen die dwanglicenties willen inzetten.

Mom van innovatie

Tot slot moeten de belastingvoordelen voor farmaceutische bedrijven afgeschaft. De farmaceutische industrie maakt nu maximaal gebruik van publiek onderzoek en krijgt toch onder het mom van innovatie allerlei belastingvoordelen. Zo hoeven farmaceutische bedrijven in Nederland in plaats van 20 tot 25 procent maar 7 procent belasting te betalen over hun inkomsten uit innovatieve activiteiten, terwijl effectieve innovatie uitblijft.

De praktijken waarbij investeringen en risico’s door de belastingbetaler worden gedragen met subsidies en belastingvoordelen, terwijl de grote winsten via het terugkopen van eigen aandelen en dividenduitkeringen belanden bij aandeelhouders is niet uniek voor de farmaceutische sector. Het is het zoveelste voorbeeld van een economisch systeem dat piept en kraakt.

Laat deze gezondheidscrisis onze ogen openen om dit systeem fundamenteel te veranderen. De focus op financieel gewin en kortetermijnwinsten moeten plaatsmaken voor het bijdragen aan de samenleving. Alleen dan kunnen we de beste medicijnen en vaccins tegen een eerlijke prijs garanderen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.