Recensie

Recensie

Hoe het wilde Berlijn de allergrootste schoonheid én het diepste kwaad in zich kon dragen

Boekentip In de nadagen van de Weimarrepubliek was Berlijn een cultureel bloeiende stad waar tegelijkertijd het nazisme opkwam. Deze prachtige (●●●●●) graphic novel van Jason Lutes laat een stad zien op weg naar de ondergang.

Toen de Amerikaanse striptekenaar als twintiger begon aan Berlin zat Bill Clinton nog in het Witte Huis, geloofde vrijwel iedereen nog in een verenigd Europa en sprak Francis Fukuyama over ‘het einde van de geschiedenis’. Het nazisme was iets om lessen uit te trekken, maar vooral iets uit een ver verleden. Een dikke striproman over Duitsland in de jaren twintig en dertig was op zijn best een creatieve exercitie zonder urgentie.

Toen de Amerikaan Jason Lutes (1967) in 2018 de laatste hand legde aan zijn bijna zeshonderd pagina’s tellende boek twitterde president Donald Trump over zijn grensmuur met Mexico, haalden rechts-populistische partijen wereldwijd electorale successen en herleefde in Europa en de VS het antisemitisme.

Het trekken van directe parallellen met het nazi-regime is vrijwel altijd problematisch, alleen al omdat de geschiedenis zich nooit precies herhaalt, maar zeker ook omdat daarbij het gevaar van bagatellisering van de misdaden van de nazi’s, de Holocaust in het bijzonder, op de loer ligt. Toch is het vrijwel onontkoombaar om bij het lezen van Berlin de actuele relevantie van het boek te voelen.

Het zijn de jaren twintig en dertig en Berlijn verkeert in een permanente feestroes. Lees ook: Hoe het hedonistische Berlijn veranderde in de hoofdstad van het nazisme

Aan de hand van meer dan dertig personages, schetst Lutes in gedetailleerde zwart-wit tekeningen het dagelijkse leven aan het eind van de jaren twintig, begin jaren dertig. Het zijn de nadagen van de fragiele Weimarrepubliek die uiteindelijk in 1933 via democratische verkiezingen wordt vervangen door een fascistische dictatuur die heel Europa in diepe duisternis zal storten.

Het idee voor het boek kreeg Lutes toen zijn oog viel op een advertentie voor een fotoboek over Bertold Brechts Berlijn. In een paar zinnen werd beschreven hoe de Duitse hoofdstad in het interbellum een ongekende culturele en intellectuele smeltkroes vormde waar zich tegelijkertijd de opkomst van de nationaalsocialisten voltrok. In een flits van een seconde wist de beginnende striptekenaar, die nog nooit in Duitsland was geweest, waar hij zich de komende jaren mee bezig ging houden.

Dikke pil

Het resultaat is een dikke pil waarin opeenvolgende historische gebeurtenissen mede het decor vormen voor overwegend fictieve karakters. In 2000 en 2008 verschenen de eerste twee delen die nu samen met het derde deel zijn gebundeld. Het boek opent met Kurt Severing, een gearriveerde journalist met een onafscheidelijke sigaret, verbonden aan Die Weltbühne (een progressieve krant die in 1933 werd verboden door de nazi’s) die in trein naar Berlijn aankomend kunststudente Marthe Müller ontmoet. Zij wil ontsnappen aan het verstikkende burgerlijke milieu van haar ouders in Keulen. Uiteindelijk worden ze geliefden die vele uren doorbrengen in het smoezelige appartement van Severing, omringd door lege flessen wijn en altijd een typemachine binnen handbereik.

Een pagina uit de graphic novel van Jason Lutes.

Terwijl het nazisme in de wereld om hen heen in kracht toeneemt verliest de steeds cynischer wordende Severing het vertrouwen in het geschreven woord. Marthe begint een romance met medestudente Anna, die haar meeneemt in de lesbische subcultuur vol crossdressing, drank, drugs, jazz en theater.

Tegelijkertijd ontpopt de werkloze Otto Braun – vader van drie kinderen – zich als fanatieke nazi terwijl echtgenote Gudrun sympathie ontwikkelt voor de communisten. Ze verlaat haar man, laat haar oudste zoon achter en neemt haar twee dochtertjes mee in een zwerftocht langs opvangtehuizen.

Op 1 mei 1929 neemt ze deel aan een communistische demonstratie die de geschiedenis zal ingaan als Blutmai en die uitloopt op een harde confrontatie met de nazi’s. De manifestatie wordt bloedig neergeslagen door de politie met een aan de sociaaldemocratische partij gelieerde leiding. In slow motion zien we hoe Gu-drun dodelijk wordt geraakt door een verdwaalde politiekogel. Hierna vormen de communisten en sociaaldemocraten definitief geen gezamenlijk front tegen de nazi’s die mede daardoor de verkiezingen in 1933 zullen winnen.

Jason Lutes

Lange tijd zijn in het boek alleen lege cirkels te zien op de vlaggen van Hitlers SA-troepen. Pas in het slotdeel verschijnt een swastika. ‘Sommige media beelden alles uit’, zo lichtte Lutes toe in een interview met The Guardian. ‘Maar strips bieden lezers de ruimte om zelf te projecteren.’

Historische figuren

In de loop van het boek komen diverse historische figuren voorbij, zoals Ernst Thälman, voorman van de Duitse communistische partij, maar ook de legendarische jazz-zangeres Josephine Baker die in Berlijn optreedt met een zwarte jazzband. We zien hoe het werkloze SA-lid Horst Wessel (auteur van de latere partijhymne van de NSDAP) na een ordinaire geldruzie wordt vermoord door communisten. Joseph Goebbels, hoofd propaganda van de nazipartij, roept hem tijdens een massabijeenkomst uit tot martelaar van het volk. Tegen het einde komt ook Hitler zelf in beeld, gezeten in een treincoupé met een emotieloos gezicht, bijna als van een wassen beeld. De telkens terugkerende treinen vormen een onuitgesproken vooruitwijzing naar een donkere nabije toekomst.

Lutes verbindt de verschillende verhaallijnen niet direct met elkaar maar laat ze nadrukkelijk naast elkaar bestaan. Daardoor raak je als lezer soms even de weg kwijt en is het geen overbodige luxe dat achterin alle karakters met een korte toelichting staan afgebeeld. Grafische romans hebben meestal de eigenschap dat je ze in een adem uit kan lezen, hoe dik ze ook zijn, maar bij Berlin is dat onmogelijk. Je moet er als lezer een beetje voor werken. Dat zorgt voor een leeservaring die diverse dagdelen in beslag neemt.

Deze drie Joodse families bevinden zich in de hoogste kringen van Berlijn. Terwijl Hitler langzaamaan het land vergiftigt met zijn ideeën, leven zij onverstoorbaar verder. Lees ook: Nadat ze Hitler ziet optreden zegt ze ineens: ‘je moet toch toegeven dat wel erg veel Joden…’

Misschien wel de allerbelangrijkste verdienste van Lutes is dat hij op unieke wijze tastbaar maakt hoe een stad tegelijkertijd de allergrootste culturele schoonheid en de diepste donkerte in zich kan dragen. En hoe iedere inwoner – hoe passief ook – op eigen wijze deel is van die werkelijkheid. Hiermee zet Lutes een nieuwe standaard voor de grafische strip, zoals eerder Will Eisner dat deed met A Contract with God, Art Spiegelman met Maus en Marjane Satrapi met Persepolis.

Inmiddels heeft Lutes zich voor een nieuw mammoetproject gestort op de geschiedenis van de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865). Het is niet zo moeilijk om te bedenken hoe een verhaal over de gewapende strijd rond de afschaffing van de slavernij opnieuw uiterst relevant kan voelen.