Een internationale kunstbeurs zit er voorlopig niet meer in

Kunstmarkt De kunsthandel is door de pandemie nagenoeg stilgevallen. Een extra tegenslag is dat kunstbeurzen, voor galeries van levensbelang, onmogelijk zijn geworden.

Wandtapijt ‘Dido verwelkomt Aeneas’ uit 1643 op de in maart wegens corona voortijdig gesloten kunstbeurs Tefaf in Maastricht.
Wandtapijt ‘Dido verwelkomt Aeneas’ uit 1643 op de in maart wegens corona voortijdig gesloten kunstbeurs Tefaf in Maastricht. Foto Marcel van Hoorn/ANP

De volgende grote, internationale kunstbeurs? Bob Haboldt, een Nederlandse handelaar in oude meesters en vaste deelnemer aan Tefaf, heeft er een hard hoofd in. „Het beursmodel is onhoudbaar geworden”, zegt hij. „Art Basel, Frieze, Masterpiece, Paris Photo, geen enkele stad neemt nog verantwoordelijkheid voor zulke grote evenementen.”

Tefaf Maastricht in maart was volgens Haboldt de laatste grote internationale kunstbeurs. En dan niet de laatste van dit jaar, maar de laatste in een reeks van jaren. Zelfs als er een vaccin komt tegen corona zal het nog lang wachten zijn op de volgende grote beurs, verwacht de in New York, Parijs en Amsterdam gevestigde handelaar. Haboldt: „De nu verplichte social distancing is straks in onze genen verankerd. Door de gezondheidsmaatregelen verdwijnt het plezier uit luxe-evenementen. Met het vliegtuig naar een beurs of grote veiling reizen wordt lastig en gevaarlijk. Openingsrecepties, de bijbehorende diners, er kan een streep door. Verzamelaars die in de rij staan voor een gezondheidscheck, zie je het voor je?”

Haboldts sombere voorspellingen staan haaks op de berichten van beursorganisatoren. Art Basel is van juni naar september verschoven, en ook andere grote kunstbeurzen doen het voorkomen alsof ze in de herfst zullen openen.

Galeriedirecteur past zich aan: ‘Als niemand meer komt voel je je nutteloos’

Hoe serieus moeten we die berichten nemen? Een rondgang maakt duidelijk dat meer betrokkenen ervan uitgaan dat in het nieuwe normaal lange tijd geen plek zal zijn voor kunstbeurzen. Zelfs als kunstbeurzen onder voorwaarden weer zijn toegestaan, zal het wegblijven van buitenlandse bezoekers en het ontbreken van een financiële grondslag grootschalige kunstevenementen onmogelijk maken.

Dat zou een enorme klap zijn voor de kunstmarkt, in 2019 nog goed voor een omzet van 58,6 miljard euro. Galeriehouders, kunsthandelaren en veilinghuizen zuchten toch al onder de corona-pandemie. Uit een internationaal onderzoek van The Art Newspaper bleek bijvoorbeeld dat galeriehouders ervan uitgaan dat hun omzet dit jaar keldert met gemiddeld 72 procent. Eenderde van de kunstverkopers verwacht de pandemie niet te zullen overleven.

Op beurzen genereren galeriehouders en veel kunsthandelaren de helft van hun jaaromzet. De kleinere kunstverkopers doen dat op regionale beurzen, de grote op de mega-evenementen Art Basel (in Basel, Hongkong en Miami), Frieze (in Londen en New York) en Tefaf (in Maastricht en New York).

In een alarmerend opinie-artikel op Artnet toonde de New Yorkse galeriehouder Magda Sawon zich eind april al bijna net zo pessimistisch als Haboldt: „Kunstbeurzen zijn voor lange tijd dood, misschien wel voor altijd.” Het coronavirus, hyperboolde Sawon, zou voor de kunstwereld weleens het equivalent kunnen zijn van de meteorietinslag die de meeste dinosauriërs doodde.

Besmettingsbrandhaard

De recente Tefaf Maastricht zal voor veel handelaren en verzamelaars met terugwerkende kracht een waarschuwing zijn. De beurs ging op donderdag 5 maart, nog geen tien weken geleden, optimistisch van start. Terwijl elders in Europa grote publieksevenementen werden afgelast, en zich in Maastricht tal van deelnemers meldden uit de besmettingsbrandhaard Lombardije, gaven gezondheidsautoriteiten en bestuurders hun fiat aan de Limburgse beurs.

Slechts 3 van de 285 deelnemende handelaren vonden het risico te groot en bleven thuis. Een overgrote meerderheid van de handelaren prees het Tefafbestuur voor de gemaakte keuze. Pas toen een Italiaanse handelaar positief werd getest, ging de beurs op woensdag 11 maart vervroegd dicht. Twee weken later bleken tientallen deelnemers (en een onbekend aantal bezoekers) ziek geworden. Een paar handelaren verweten het Tefafbestuur toen alsnog onverantwoord te hebben gehandeld.

Laszlo von Vertes (65) was en is het niet met hen eens. De eigenaar van de in moderne kunst gespecialiseerde Galerie Von Vertes uit Zürich was een van de kunsthandelaren die ziek terugkwamen uit Maastricht. De Zwitser lag een maand in het ziekenhuis, waarvan tien dagen in coma. „We hadden een informatieachterstand, niemand wist op dat moment hoe gemeen het virus kan zijn.”

Volgens Von Vertes kan de volgende grote kunstbeurs wel vijf jaar op zich laten wachten. „Stel dat beurzen over een jaar onder voorwaarden weer mogen. Moet ik daar dan met een masker op in mijn stand gaan staan? De meeste verzamelaars zijn minstens zo oud als ik. Voor ons geldt dat we dan ons leven wagen door naar een beurs te gaan. Geen Amerikaan stapt nog in het vliegtuig om naar een schilderij te kijken. Nee, ook niet in zijn privé-jet.”

Maar nooit meer een Tefaf of Art Basel, dat vindt Von Vertes een te drieste voorspelling. „Mensen vergeten weer. En voor veel handelaren is geld toch belangrijker dan gezondheid.”

De eerstvolgende grote beurs is de naar september verplaatste Art Basel in Bazel. De belangrijkste kunstbeurs ter wereld verstuurde begin mei nog een bericht dat de beurs vooralsnog doorgaat. Twee van de drie toegelaten Nederlandse deelnemers, Annet Gelink van de Annet Gelink Gallery en Nieck de Bruijn van Upstream Gallery, verwachten dat de beurs binnenkort alsnog wordt afgelast. Gelink: „Ik schrijf me nu even voor geen enkele internationale beurs in. De tijden zijn te onzeker.” De Bruijn: „Amerikanen zullen in september hoe dan ook niet naar Europa komen. En zonder de Amerikaanse galeries en verzamelaars heeft Art Basel geen bestaansrecht.”

Een bezoeker van kunstbeurs TEFAF. Foto Marcel van Hoorn.

Gedoemd te mislukken

Met datzelfde dilemma worstelt Tefaf, voor antiek en oude meesters de belangrijkste beurs ter wereld. Alleen als er een vaccin komt, begint Tefaf weer voluit met de voorbereiding van kunstbeurzen. „Dan gaat de knop weer om”, zegt Nanne Dekking, bestuursvoorzitter van Tefaf.

De organisatie van de eerstkomende drie Tefaf-beurzen in New York (november en mei volgend jaar) en Maastricht (maart) staat vooralsnog op losse schroeven. Dekking: „Een kunstbeurs met duizenden mensen uit vele landen op één plek bijeen, dat gaat voorlopig niet gebeuren. Nergens niet. Negentig procent van de New Yorkers die in november Tefaf Fall zouden bezoeken hebben de stad verlaten. Die zijn upstate of waar ze dan ook huizen hebben. Als ik ze spreek zeggen ze: ‘Mij zie je voorlopig niet.’ Doorgaan met het voorbereiden van onze evenementen alsof er geen corona bestaat, zou zelfmoord zijn. Dat is net zoiets als nu een restaurant openen voor achthonderd gasten – gedoemd om te mislukken.”

Het heeft meer zin om uit te zoeken wat wél kan, zegt Dekking. Zijn bestuur denkt aan kleinschalige evenementen met het Tefaf-logo. Bijvoorbeeld een kleinere, meer regionale beurs in Maastricht, waar bezoekers afstand kunnen houden. Of vijf Parijse dealers die in Parijs tien grote verzamelaars uitnodigen.

Dekking: „Net als andere bedrijven proberen we zoveel mogelijk te bezuinigen. We moeten goed nadenken wat we overeind houden. Dit gaat hele grote gevolgen hebben. En voor vele jaren.”

Op de fiets

Optimistischer is Fons Hof, al twee decennia directeur van Art Rotterdam en met ingang van dit jaar ook van Unseen, de fotografiebeurs in Amsterdam. Als organisator van twee regionale beurzen is zijn positie gunstiger, zegt hij. „Ik deel het pessimisme over Art Basel en Tefaf. De deal daar is: je betaalt als deelnemende galerie drie keer zoveel standhuur als op kleinere beurzen, maar daar staat tegenover dat alle belangrijke verzamelaars en museummensen in de wereld langskomen. Die belofte aan de deelnemers kunnen de organisatoren nu niet waarmaken.”

Regionale beurzen hebben het wat dat betreft makkelijker, zegt Hof. „Tachtig procent van de bezoekers van Unseen en Art Rotterdam kan met de auto, de trein of op de fiets de beurzen bereiken.”

Lees ook: Liefhebbers moeten zelf de kunsten steunen

Omdat Art Basel naar september verschoof en opeens samenviel met Unseen, heeft Hof de fotografiebeurs verplaatst naar de derde week van oktober. Zonder nieuwe lockdown verwacht hij tegen die tijd een beurs te mogen organiseren. Over bezoekers en deelnemers maakt hij zich geen zorgen. Liefhebbers zullen naar een uitje snakken, en de inschrijving door galeriehouders loopt goed.

Toch is het twijfelachtig of Unseen kan doorgaan. Breekpunt, zegt Hof, zijn de gezondheidsvoorschriften. Hij kan zorgen voor eenrichtingsverkeer, voor desinfecterende gel, voor een online reserveringssysteem. Maar op de afstandsregel heeft hij geen invloed. Als voor zijn beurs dezelfde regel geldt als voor supermarkten, maximaal één bezoeker per tien vierkante meter, dan kan Unseen niet doorgaan.

Voorgaande edities trokken in vier dagen zo’n 25.000 bezoekers. Door in de kosten te snijden, kan Unseen in oktober toe met 10.000 bezoekers. Maar dat aantal impliceert minimaal één bezoeker per vijf vierkante meter beursvloer. Hof: „Een versoepeling van de afstandsregel is echt nodig.”

Dat het kabinet woensdagavond liet weten dat „massale evenementen met een landelijke uitstraling” pas weer mogelijk zijn als er een coronavaccin is, biedt weinig hoop voor de kunstsector. Hof: „Dat Lowlands en voetbalwedstrijden voorlopig niet mogelijk zijn, snap ik. Maar als bezoekers van Unseen anderhalve meter afstand tot elkaar kunnen houden, moet zo’n beurs toch mogelijk zijn?”