Economen pleiten voor groen herstel

Klimaatverandering Als miljardensteun wordt aangegrepen voor klimaatbeleid, kunnen enorme financiële risico’s van opwarming worden vermeden.

Windpark Borssele. Tijdens en na de coronacrisis zoekt het ministerie van Economische Zaken naar maatregelen die herstel bevorderen én vergroening stimuleren.
Windpark Borssele. Tijdens en na de coronacrisis zoekt het ministerie van Economische Zaken naar maatregelen die herstel bevorderen én vergroening stimuleren. Foto Tennet

Het komende half jaar van deze economische crisis is bepalend voor het verloop van de klimaatcrisis. Dat schreven topeconomen Nicholas Stern en Joseph Stiglitz deze week. „De juiste keuzes kunnen een langdurige neerwaartse trend in gang zetten bij de uitstoot van broeikasgassen.”

De afgelopen dagen leefde de discussie over „groen herstel” wereldwijd nadrukkelijk op. In Nederland leidde oud-minister Ed Nijpels vrijdag een online debat over het onderwerp, gericht op uitvoering en versterking van het klimaatakkoord voor 2030. Directielid Frank Elderson van De Nederlandsche Bank pleitte daar voor vergroening als economische steunmaatregel. „Dit is hét moment om voorwaarden te stellen aan die steun”, zei hij.

De virtuele bijeenkomst had twee weken geleden moeten plaatsvinden, maar werd uitgesteld vanwege technische mankementen. Dat pakte uit als een voordeel: nu paste de bijeenkomst met bijna 250 ‘bezoekers’ naadloos in het actuele debat over het herstel van de economie. Een week geleden verscheen ook al een rapport van de stichting Natuur & Milieu met voorstellen voor „een toekomstbestendig investeringpakket”, waaraan economen Herman Vollebergh en Rens van Tilburg meewerkten.

Maar de krachtigste woorden kwamen uit een rapport van Oxford University over „groen herstel” na de coronacrisis, dat dinsdag verscheen en waarvan Stern en Stiglitz twee van de auteurs zijn.

Lees ook: Die schone lucht moet blijven

De steunpakketten van in totaal biljoenen euro’s hebben een doorslaggevende invloed, schreven ze na een enquête onder 231 vakgenoten. Niet alleen zijn groene steunpakketten „noodzakelijk” om te vermijden dat na de crisis de nu sterk dalende CO2-uitstoot weer evenzeer opveert. De economische steun heeft zelfs zo’n enorme omvang dat de pakketten „bijna voldoende zouden kunnen zijn om klimaatverandering aan te pakken”.

De cursiveringen zijn van de auteurs, blijkbaar onder de indruk van hun eigen inzicht dat de huidige financiële ingrepen een groot probleem uit de wereld kunnen helpen.

3,7-gradeneconomie

Maar, schrijven de Oxford-economen: het kan twee kanten op. Als de miljarden worden ingezet om de economische status quo in stand te houden, dan „zetten ze ons vast in een fossiel systeem waaruit we haast onmogelijk nog kunnen ontsnappen”.

Lock in waren de Engelse woorden die ze gebruikten, en Elderson van DNB gebruikte vrijdag precies die term in zijn afsluitende stelling. „Als we uit de lockdown komen, is het laatste dat we moeten hebben een lock-in van de 3,7-gradeneconomie die we hadden. Die leidt zonder enige twijfel tot catastrofale gevolgen voor de economie en de mensheid.”

Hoe „groen herstel” eruit gaat zien, is echter nog verre van duidelijk. Elderson van DNB zei vrijdag te hopen op een combinatie van drie typen maatregelen. Het aanscherpen van CO2-beprijzing via het Europese emissiehandelsysteem, het stellen van gerichte eisen aan vervuilende branches zoals oliebedrijven en de luchtvaart, en grootschalige investeringen door overheden.

Dat is nog nauwelijks aan de orde. De huidige wereldwijde steunmaatregelen zijn grotendeels (92 procent) „kleurloos”, schatten de Britse economen dinsdag. Gerichte groene, of juist bruine (pro-fossiele) steunmaatregelen zijn zeldzaam. Logisch, want overal was de steun tot nog toe gericht op het redden van bestaande bedrijven en werkgelegenheid. „We zitten bij het Rijk nog volop in de crisisstand”, zei klimaat-topambtenaar Niels Kastelein van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat vrijdag tijdens het debat.

Zijn minister Eric Wiebes (VVD) verzekerde sinds het begin van de coronacrisis al enkele malen dat hij het klimaatakkoord gewoon gaat uitvoeren. Kastelein herhaalde diens eerdere aankondiging dat er „voor de zomer” het begin van een plan ligt voor duurzame steun. Dat schetst „op z’n minst de contouren van het denken over groen herstel”.

Lees ook: De lucht boven Wuhan en Milaan was in lange tijd niet zo schoon

Broodbakmachine

Tegelijkertijd is snel ingrijpen van belang, zoals de Oxford-economen ook schreven. Het risico is dat het klimaatbeleid vertraagd raakt, wereldwijd, in Europa en in Nederland. Directeur Olof van der Gaag van de branchevereniging voor duurzame energie NVDE benadrukte vrijdag nog eens dat meer dan de helft van de bedrijven in de branche omzetdaling verwacht. „Mensen hebben eerder de neiging om een broodbakmachine te bestellen dan dat ze nieuwe zonnepanelen bestellen.”

Het is dus zoeken naar maatregelen die tegelijkertijd het economisch herstel bevorderen en vergroening stimuleren. Kastelein zei vrijdag dat Wiebes geen uitgesproken groene plannen zal uitrollen. „Waar we kritisch op zijn, zijn maatregelen die wel heel groen zijn, maar niet economisch snel rendement opleveren.”

Het rapport van Stern en Stiglitz komt tot vijf typen investeringen die wereldwijd kansrijk zijn: fysieke infrastructuur voor duurzame energie (zoals het elektriciteitsnet), het energiezuiniger maken van bestaande gebouwen, opleiding van personeel, natuur (zoals ontwikkeling van bossen en parken) en onderzoek naar schone technologie.

Zal het kabinet, of de Europese Unie, bereid zijn om zulke grote investeringen te doen? Tijdens het debat van vrijdag was journalist en econoom Mathijs Bouman het meest sceptisch. „Ik zie niet dat er in Europa nog eens 100 miljard gestoken gaat worden in een Keynesiaans investeringsprogramma. Ik zou het mooi vinden, maar je ziet altijd dat overheden gaan bezuinigen in tijden van crisis.” Hij legt daarom de nadruk op het vasthouden aan bestaande klimaatafspraken. „Je moet heel duidelijk maken dat in 2025 nog steeds evenveel van bedrijven verwacht wordt, qua duurzaamheid.”

Miljardeninvesteringen, eisen aan bedrijven in zware tijden; de ingrepen zullen ongetwijfeld nog tot felle politieke debatten leiden, ook door de aanstaande Tweede Kamerverkiezingen van maart 2021, zei topambtenaar Kastelein. „Ik denk dat we, zoals Mathijs zei, in Nederland niet gewend zijn om ons uit een crisis te investeren. Dat is misschien wel de meest wezenlijke politieke vraag, en misschien gaan we pas na de verkiezingen zien hoe de politiek daarover denkt.”

Correctie 11 mei: In het artikel was sprake van steunpakketten van in totaal „biljarden” euro’s. Het gaat om biljoenen euro’s. Dat is aangepast.