Schubdiervirus is deels identiek aan menselijk coronavirus

Coronavirus Chinese onderzoekers opperen dat het nieuwe coronavirus ontstond door vermenging van SARS-achtige virussen uit schubdieren en vleermuizen.

Afrikaanse schubdieren die in beslag zijn genomen van stropers. Vanuit Afrika worden veel schubdieren illegaal naar Azië verscheept.
Afrikaanse schubdieren die in beslag zijn genomen van stropers. Vanuit Afrika worden veel schubdieren illegaal naar Azië verscheept. Foto Isaac Kasamani

Het schubdier is wederom in beeld als een mogelijke dierlijke bron van waaruit het coronavirus SARS-CoV-2 mensen is gaan besmetten. Onderzoekers van landbouwuniversiteiten in Guangzhou en Beijing publiceren nu in het wetenschappelijke blad Nature een onderzoek waarin ze een sterke overeenkomst beschrijven tussen de eiwitten van het coronavirus bij Javaanse schubdieren en die van het coronavirus dat nu onder mensen een pandemie veroorzaakt. De Chinese onderzoekers denken nu dat SARS-CoV-2 is ontstaan uit een recombinatie (genetische vermenging) van een vleermuisvirus en een schubdiervirus.

Van de vier belangrijke eiwitten waaruit het virusdeeltje is opgebouwd blijkt het envelop-eiwit geheel identiek. De drie andere hebben een overeenkomst van tussen de 98,6 en 90,7 procent. Het cruciale gedeelte van het zogeheten spike-eiwit, het uitsteeksel waarmee het virus aan een cel bindt om die vervolgens te kunnen infecteren, blijkt ook nagenoeg identiek tussen de twee virussen.

Eerder gepubliceerd onderzoek had al laten zien dat wilde schubdieren SARS-achtige coronavirussen bij zich kunnen dragen. In genetisch opzicht lagen deze schubdiervirussen echter te ver weg van SARS-CoV-2 om daaruit te kunnen zijn ontstaan. In hoefijzerneusvleermuizen was bovendien in 2013 al een SARS-achtig coronavirus aangetroffen dat veel sterker leek op SARS-CoV-2.

De Chinese onderzoekers identificeerden een coronavirus bij 17 van de 25 Javaanse schubdieren die zij in de zomer van 2019 onderzochten in een opvangcentrum voor wilde dieren. Nadat de dieren daar in maart waren aangekomen, kregen ze geleidelijk steeds meer ziekteverschijnselen, zoals kortademigheid, sterke vermagering, lusteloosheid en tranen. Veertien van de zeventien stierven binnen anderhalve maand. Bij sectie bleken de longen aangetast. Maar of die verschijnselen met de virusinfectie te maken hadden, is niet bewezen.

Het schubdiercoronavirus werd uit één dier geïsoleerd en vervolgens opgekweekte en genetisch geanalyseerd. Toen later, begin januari 2020, bekend werd dat er in Wuhan een nieuw coronavirus rondwaarde dat mensen besmette en ernstig ziek maakte, vergeleken zij onmiddellijk het schubdiervirus met dat menselijke virus.

Opvallend is dat juist de bindingsplaats op het spike-eiwit waarmee het virus bindt aan de ACE2-receptor en cellen binnendringt nagenoeg gelijk is tussen beide virussen. En ook de ACE2-receptor van schubdieren komt net als die van witsnorpalmrollers (een diersoort die in verband wordt gebracht met de uitbraak van SARS in 2003) sterk overeen met die van de mens, zo blijkt uit de studie.

„Het schubdiervirus lijkt op het menselijke virus maar is geen directe voorouder ervan”, reageert viroloog Xander de Haan van de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. „De onderzoekers hebben dit keer het schubdiervirus hebben kunnen kweken, waardoor er experimenten mee gedaan kunnen worden. Maar de stand blijft: SARS-CoV-2 kan uit een schubdier komen, maar even goed uit een ander wild dier.”

Hoewel de nieuwe onderzoeksresultaten nog steeds geen „heterdaad” zijn van de oversprong van het nieuwe coronavirus van wilde dieren naar de mens, is dit wel een aanwijzing dat handel in schubdieren „potentieel een groot risico” vormt voor het ontstaan van nieuwe virusepidemieën, schrijven de onderzoekers. Ze pleiten voor strengere handhaving van illegale handel in schubdieren.