Rotterdam heeft buffers, maar daar was het Eneco-geld niet voor bedoeld

Coronacrisis Wat de coronaschade ook wordt, de gemeente zegt het aan te kunnen. De nieuwe jaarrekening laat zien hoe het stadsbestuur de crisis in ging.

Hoofdkantoor van Eneco in Rotterdam.
Hoofdkantoor van Eneco in Rotterdam. Foto Lex van Lieshout/ANP

Kan Rotterdam de schade van de coronacrisis wel aan? Geen zorgen, de gemeente heeft genoeg geld en kan genoeg lenen, staat hierover in de jaarrekening 2019 die wethouder van financiën Arjan van Gils (D66) net heeft gepubliceerd. „De verkoop van de aandelen van Eneco heeft geleid tot een aanzienlijk bedrag aan liquide middelen”, staat erbij.

Maar die 1,3 miljard euro aan Eneco-opbrengst is eigenlijk bedoeld voor investeringen voor de toekomst, en níet als noodfonds, hebben de gemeenteraad en het college zelf bepaald. Mocht de raad hier toch op terug willen komen, dan zijn minimaal 23 van de 45 stemmen nodig.

Hoe hoog de coronaschade wordt, is ook nog onduidelijk. De Voorjaarsnota, met beleidskeuzes en een financieel plan voor de komende jaren, is daarom geschrapt. In juni zal het college de voorlopige impact van de coronacrisis schetsen in een Voorjaarsbrief en in een herziene begroting voor alleen dit jaar. In september wordt die begroting dan weer bijgesteld en volgt een begroting tot 2024, die de raad in november behandelt. Zo verschuift een belangrijk onderwerp van het politieke debat van het voorjaar naar het najaar.

Financieel gezond

Wat nu wel kan, is terugkijken met de jaarrekening, de verantwoording van het college over 2019. Hoe gezond is Rotterdam de coronacrisis ingegaan? Hoe heeft het college van VVD, D66, PvdA, GroenLinks, CDA en ChristenUnie-SGP gepresteerd?

Na alle inkomsten en uitgaven heeft Rotterdam vorig jaar 31,3 miljoen euro overgehouden. Daarmee is het eigen vermogen van ruim 1,1 miljard euro weer een beetje gegroeid. Al is ‘slechts’ 176 miljoen euro van die reserves vrij beschikbaar als buffer voor tegenvallers, zoals de coronacrisis. Het grootste deel van het vermogen heeft al een labeltje, zoals het Nationaal Programma Rotterdam Zuid of bestrijding van blauwalg in de Kralingse Plas.

In totaal had Rotterdam zo’n 3,5 miljard euro aan inkomsten, zoals 1,7 miljard uit het gemeentefonds van het Rijk, lokale belastingen, erfpacht en dividend. De besteding ervan staat voor 80 procent al min of meer vast, via uitkeringen, volksgezondheid en zorg en bijvoorbeeld ambtenarensalarissen. Met die ‘vrije’ 20 procent kan de coalitie beleidskeuzes maken.

Meer belasting

De belangrijkste ‘targets’ van dít college zijn minder armoede, meer bouwen en de duurzame energietransitie, waar het coalitieakkoord naar is vernoemd.

Lees het artikel Hier geeft Rotterdam het geld aan uit

Rotterdam heeft nog tot 2050 om klimaatneutraal te worden, maar een vliegende start is er niet, blijkt uit de jaarrekening. Van de 6,3 miljoen euro voor projecten is vorig jaar slechts 2 miljoen euro uitgegeven, met name wegens diverse vertragingen zoals de levering van dertig waterstofauto’s aan de gemeente.

Ook de bouwambities worden nog niet gehaald. Het college wil deze periode met de bouw van 18.000 woningen beginnen. Eind vorig jaar stond de teller op 7.250 in plaats van 9.000: „een achterstand (...) die niet zondermeer kan worden ingelopen”.

Tót de coronacrisis liep de gemeente op schema met de verlaging van de bijstandsuitkeringen in deze collegeperiode naar 30.000 – al was het totaal aantal gestopte uitkeringen (8.555) lager dan in 2018. Het aantal uitkeringen daalde in 2019 met 4,6 procent, onder jongeren met 9,5 procent. Met veel oudere, langdurig werklozen blijft Rotterdam wel „de stad met de hoogste bijstandsdichtheid van Nederland.”

Niet de beoogde 80 procent, maar 59 procent van de statushouders met een uitkering volgde binnen een half jaar een inburgeringscursus. Nu zijn ze nog zelf verantwoordelijk zich op tijd in te schrijven, met de nieuwe inburgeringswet krijgt de gemeente volgend jaar meer regie.

Zo’n 4.300 Rotterdammers met een taalachterstand rondden een taalcursus af, 500 meer dan beoogd. Het is alleen nog niet bekend of minimaal 80 procent het traject ook succesvol heeft afgerond.

Zo’n 2,2 miljoen euro bedoeld voor armoedebestrijding is vorig jaar níet uitgegeven. Met name de individuele inkomenstoeslag en de kwijtschelding van de afvalstoffenheffing kostten de gemeente uiteindelijk minder dan was begroot.

Om alle kosten te dekken, zijn Rotterdammers meer belasting gaan betalen, zoals de afvalstoffen- en rioolheffing. Sinds 2017 zijn de woonlasten gestegen van 99 naar 103 procent van het landelijke gemiddelde (745 euro per jaar voor een gezin in een woning met een gemiddelde WOZ-waarde). Meer dan 105 procent noemt de provincie Zuid-Holland „risicovol”.

De risico’s

Het grootste risico voor de financiële situatie lijkt nu de coronacrisis. Maar er zijn meer kleine en grote posten die de ambities van het college onder druk kunnen zetten. Zoals hun eigen pensioenregeling: wegens de rentedaling heeft de pensioenpot voor wethouders en bestuurders van voormalige deelgemeenten en gebieden in 2019 een „significante” aanvulling van bijna 5,2 miljoen euro gehad.

Een bekend risico is het noodlijdende Warmtebedrijf van de gemeente, wat een kostbare doorstart of faillissement tegemoet gaat. Uit de jaarrekening blijkt ook dat de voormalige deelgemeente Hoogvliet nog 713.000 euro claimt van het Warmtebedrijf. Het gaat om een oude, vergeten rekening rond de aanleg van de leiding De Nieuwe Warmteweg in 2012, zegt de gemeente. Het geld is apart gezet, de vraag is of het nog betaald moet worden.

Een andere onzekerheid betreft een megaclaim van Utrechtse gemeenten tegen Rotterdam en andere Zuid-Hollandse gemeenten die aandelen in Eneco hadden. Eneco nam begin 2003 het Utrechtse energiebedrijf REMU over. De toenmalige aandeelhouders van REMU zeggen alsnog recht te hebben op een vergoeding nu Eneco wordt verkocht. Het jarenlange verzet van Eneco tegen opsplitsing van het commerciële deel en het netwerkbedrijf belette dat het commerciële deel eerder verkocht kon worden, zeggen zij. De claim is in hoger beroep met rente opgelopen tot zo’n 300 miljoen euro, volgens REMU. Maar Rotterdam acht de kans op verlies klein en reserveert er geen geld voor.