Tsjechië is in de ban van een ‘Russisch gifplot’

Bedreiging Praagse bestuurders worden beveiligd na een rel over een neergehaald standbeeld. Wilde een Russische spion de politici vergiftigen of intimideren?

Het gewraakte standbeeld van maarschalk Ivan Konev. Voor Russen is hij een held, in Tsjechië wordt hij vooral herinnerd om zijn rol bij het neerslaan van anticommunistische opstanden.
Het gewraakte standbeeld van maarschalk Ivan Konev. Voor Russen is hij een held, in Tsjechië wordt hij vooral herinnerd om zijn rol bij het neerslaan van anticommunistische opstanden. Foto Petr David Josek/AP

Lokaal politicus zijn in Praag hoort geen risicoberoep te zijn. En monumentenzorg niet meer dan een bescheiden verantwoordelijkheid. Toch lijkt een conflict met Rusland over standbeelden en straatnamen in de Tsjechische hoofdstad de reden dat burgemeester Zdenek Hrib en twee stadsdeelvoorzitters vrezen voor hun leven. Zij staan sinds een paar weken onder permanente bewaking, één van hen verblijft voor zijn eigen veiligheid op een zelfs voor zijn gezin onbekend adres.

Praag is in de ban van een mogelijk complot sinds het gerenommeerde weekblad Respekt vorige week meldde dat een Rus op een diplomatiek paspoort naar Praag zou zijn gereisd met het dodelijke gif ricine in zijn koffer. Het blad baseerde zich op anonieme bronnen bij de Tsjechische geheime diensten die zeiden dat de man het gemunt had op lokale politici. Die vertelden vervolgens aan andere media wat zij wisten over de dreiging.

Ondrej Kolar, stadsdeelvoorzitter van het Praagse zesde district, verklaarde dat hij ondergedoken zit naar aanleiding van „intel dat een er een directe bedreiging is van Russische kant”. Burgemeester Hrib suggereerde zelfs dat, mocht hij worden vermoord „dit zou betekenen dat Russische agenten een grens over waren gegaan”. De Russische autoriteiten, onder wie minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov deden het nieuws in een reactie af als „verzinsels”.

Lees ook: In Tsjechië lijkt de EU wel een pinautomaat voor oligarchen

Oorlogsverklaring

Het lijkt onwaarschijnlijk dat als Tsjechische veiligheidsdiensten in de gaten hadden dat een als Russische diplomaat vermomde geheim agent in Praag landde met ricine op zak, zij hem zouden laten lopen. Internationale afspraken bieden diplomaten weliswaar immuniteit voor vervolging in het land waar zij gestationeerd zijn, maar plaatselijke autoriteiten mogen in een levensbedreigende situatie wel ingrijpen.

Bekend is dat Russische agenten over de eigen grenzen ‘afvallige’ Russen vergiftigden en probeerden op die manier een Bulgaarse wapenhandelaar te doden. Het vermoorden van democratisch gekozen politici in de EU zou van een andere orde zijn – dat is praktisch een oorlogsverklaring.

Waarschijnlijker „is er sprake is van intimidatie”, zegt een betrokkene die anoniem wil blijven tegen NRC. „Als de Russen deze politici echt hadden willen vermoorden, zouden ze niet met gif op zak op de nationale luchthaven aankomen. Hun geheime diensten weten dat ze door onze diensten in de gaten gehouden worden.” In dat scenario zouden de Russen vooral willen dat de Tsjechen geloofden dat hun politici direct gevaar liepen.

In beide scenario’s blijft de vraag relevant waarom juist burgemeester Hrib, stadsdeelvoorzitter Kolar en Pavel Novotny, voorzitter van een kleiner stadsdistrict, angst wordt aangejaagd. Het enige wat de mannen, van drie verschillende politieke partijen, gemeen hebben, is dat ze zich recent de woede van Moskou op de hals haalden met het neerhalen en optuigen van Russische symbolen in Praag.

Het hoogst oplopende conflict draait om een standbeeld van Ivan Konev dat tot begin april in het zesde district van Praag stond. Deze Russische maarschalk bevrijdde Tsjechoslowakije in 1945 van de nazi’s. In Rusland is hij een held, maar in Tsjechië wordt hij vooral herinnerd om zijn rol bij het neerslaan van anticommunistische opstanden in 1956 en 1968. Om die reden haalde stadsdeelvoorzitter Kolar het standbeeld van zijn sokkel.

Dat leidde direct tot een Russisch strafrechtelijk onderzoek naar „het bezoedelen van een symbool van Ruslands militaire glorie”, een vandalistische aanval bij de Tsjechische ambassade in Moskou en persoonlijke bedreigingen tegen Kolar. Op Hrib zijn Russische autoriteiten boos omdat het stadsbestuur onder zijn leiding het plein voor de Russische ambassade recent heeft hernoemd naar de in 2015 in Moskou vermoorde oppositiepoliticus Boris Nemtsov. Pavel Novotny wil juist een standbeeld oprichten voor de Russische krijgsgevangenen en Sovjet-tegenstanders die in 1945 hielpen bij de Praagse bevrijding.

Lees ook: Holocaust-herdenking en politiek gaan samen in Israël

De symboliek en de felle reactie van Rusland passen in een oplopende strijd over de gecompliceerde gezamenlijke geschiedenis. De Russische president Poetin propageert steeds nadrukkelijker het narratief dat Rusland niets met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog te maken had. Midden-Europese landen willen juist dat Rusland verantwoordelijkheid neemt voor het Molotov-Ribbentrop-pact met de nazi’s en het communistische juk van de vijftig jaar daarna.

Wat de situatie in Tsjechië extra ingewikkeld maakt is dat de lokale bestuurders in Praag oppositie voeren tegen landelijke politici – met name president Milos Zeman – die juist warme banden met Moskou onderhouden.

In die context ziet Hrib de situatie ook, vertelt hij aan de telefoon. Hij is al eerder bedreigd door een extreem-rechtse figuur die op sociale media vroeg „hoeveel roebel” er op zijn hoofd stond. Van wie de bedreigingen en intimidatie ook afkomstig zijn, zegt hij: „Ik blijf strijden voor mijn idealen en de vrijheid van meningsuiting. Ook als ik daarmee gevaar loop.”