Polen haalt bakzeil: verkiezingen later

Niet de oppositie, maar zijn eigen coalitiepartner dwingt de machtige Kaczynski tot een draai bij de presidentsverkiezingen.

De Poolse president Andrzej Duda (links), na afloop van een presidentieel debat. Duda is de kandidaat van de partij van Jaroslaw Kaczynski, die hoopte diens herverkiezing zeker te stellen bij de nu uitgestelde verkiezingen.
De Poolse president Andrzej Duda (links), na afloop van een presidentieel debat. Duda is de kandidaat van de partij van Jaroslaw Kaczynski, die hoopte diens herverkiezing zeker te stellen bij de nu uitgestelde verkiezingen. Foto Pawel Supernak/EPA

De machtigste man van Polen heeft gegokt en verloren. Al vijf jaar regeert Jaroslaw Kaczynski – als parlementslid en partijvoorzitter – het land zonder veel tegenkracht. Maar nu moet hij zijn meerdere erkennen in een kleine coalitiepartner. Onder druk van zijn voormalige vicepremier Jaroslaw Gowin zijn de controversiële presidentsverkiezingen van aanstaande zondag plotseling toch uitgesteld. Voor onbepaalde tijd.

Woensdagavond laat kondigden de twee mannen een compromis aan „dat garandeert dat de Polen de gelegenheid hebben deel te nemen aan democratische verkiezingen”.

Die wens, en de beslissing om de stembusgang op een latere datum te organiseren, lijken weinig opzienbarend: veel landen stellen verkiezingen uit tijdens de coronapandemie. Maar hier gaat een koningsdrama achter schuil, met in de hoofdrol PiS-leider Kaczynski en Gowin van de partij Overeenkomst. Een drama dat aantoont dat zowel de oppermacht van Kaczynski (70) als zijn regeringscoalitie fragiel zijn.

Ongeveer dertig miljoen kiesgerechtigde Polen zouden dit weekend, al dan niet per post, een nieuwe president kiezen. In een poging zijn macht te bestendigen, wilde Kaczynski de verkiezingen koste wat kost door laten gaan. Peilingen wezen erop dat zijn kandidaat, de zittende Andrzej Duda, populair genoeg was om in één ronde zijn herverkiezing te bewerkstelligen. Uitstel kan betekenen dat Duda niet langer als held van de coronabestrijding, maar als schlemiel van de economische crisis gezien wordt.

Oppositie machteloos

Om kiezers niet midden in een gezondheidscrisis en een vrij straffe lockdown naar de stemlokalen te dwingen, kondigde de regering een maand geleden aan de verkiezingen per post te organiseren. Eigenlijk een illegale maatregel. De kieswet mag niet zo kort voor een verkiezing veranderd worden. Daar trok een meerderheid van het Lagerhuis, de Sejm, zich niets van aan. Kaczynski’s partij PiS heeft daar 198 van de 460 zetels en regeert met steun van de 18 parlementariërs van Gowin’s partij en 19 leden van die van Justitieminister Zbigniew Ziobro.

Poolse verkiezingen moeten doorgaan, dan maar per post

De beslissing riep nationale en internationale kritiek op. De postbezorgers, verantwoordelijk voor de verspreiding van de stembiljetten, voorzagen grote problemen en dreigden zich massaal ziek te melden. Bijna alle voormalige premiers en presidenten van Polen riepen op tot een boycot. Uit peilingen bleek dat een ruime meerderheid van de bevolking de verkiezingen niet zag zitten.

De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa waarschuwde dat een campagne waarin de kandidaten geïsoleerd thuis zitten niet democratisch kon zijn. Ook al omdat president Duda vrijwel dagelijks – en soms urenlang – live toespraken houdt op de publieke omroep. Woensdag riep Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie de Polen nog op „vrije en eerlijke” verkiezingen te organiseren. De Commissie heeft sowieso zorgen over de Poolse democratie en rechtsstaat.

Tegensputteren

Kaczynski zette de – eveneens tegensputterende – kiesraad buitenspel en benoemde een staatssecretaris van Defensie tot hoofd van het nationale postbedrijf. Stembiljetten werden gedrukt voordat er politiek mandaat voor was.

Het enige wat de oppositie kon doen was vertragen. Vorig jaar verloor de PiS-coalitie haar meerderheid in de Senaat. Dat instituut heeft, in tegenstelling tot de president, geen vetomacht, maar deed een maand over de behandeling van het poststemvoorstel. De echte tegenkracht voor Kaczynski kwam uit onverwachte hoek. Zijn eigen vicepremier Gowin stapte een maand geleden op om de kwestie, maar bleef wel lid van het parlement. Deze week bleek dat hij en zijn partij in tweede instantie de nieuwe kieswet niet zouden steunen. Volgens Poolse media ondanks pogingen van PiS om zijn fractiegenoten te paaien met mooie baantjes.

Kaczynski moest kiezen tussen een regeringscrisis en de val van zijn kabinet, of alleen verkiezingsuitstel. Dat niet de regering, maar hij en Gowin, twee Kamerleden, samen bekendmaakten dat de verkiezingen zondag niet doorgaan, laat zien waar de werkelijke macht in Polen ligt.

Hoeveel schade Duda’s kans op herverkiezing hiermee loopt, is nog onduidelijk, maar hij blijft de favoriet. Onbekend is ook of het veld hetzelfde blijft, of dat sommige oppositiepartijen hun zwak ogende kandidaten vervangen. „Het spel begint opnieuw en kandidaten worden opnieuw voorgedragen”, zei Gowin tegen de krant Gazeta Wyborcza. Er wordt niet verwacht dat hij zelf een gooi doet naar het presidentschap.

De verkiezingen vinden waarschijnlijk nog deze zomer plaats. Als Polen erin slaagt dan wel een soepele poststem te organiseren, kan het een voorbeeld zijn voor andere landen, inclusief de VS. Maar de afgelopen maand toont aan dat de regeringscoalitie vooral bezig is met interne strijd.

Update (07-05-2020): Dit artikel is geactualiseerd om 12.30 uur.