Hoe jihadisten in razend tempo het noorden van Mozambique veroveren

Sinds een cycloon vorig jaar over Mozambique raasde en tot voedseltekorten leidde, winnen jihadisten terrein. Uit naam van IS voeren ze massaslachtingen uit.

Verwoestingen na een aanslag van jihadisten in het Mozambikaanse dorp Aldeia da Paz, in provincie Cabo Delgado. Deze foto is van augustus 2019. Geweld in dit gebied is recent weer opgelaaid.
Verwoestingen na een aanslag van jihadisten in het Mozambikaanse dorp Aldeia da Paz, in provincie Cabo Delgado. Deze foto is van augustus 2019. Geweld in dit gebied is recent weer opgelaaid. Foto Marco Longari/AFP

De havenstad Pemba in Mozambique’s meest noordelijke provincie Cabo Delgado was altijd geliefd om zijn witte stranden en koraalriffen, verborgen onder een azuurblauwe oceaan. Populair onder watersporters en liefhebbers van de pastelkleurige huizen gebouwd door de in 1974 verjaagde Portugese kolonisator. Nu is de stad de hoofdprijs voor oprukkende jihadisten, die in de afgelopen dagen ternauwernood konden worden gestopt in de baai ten westen van Pemba, door soldaten van het Mozambikaanse leger en Russische en Zuid-Afrikaanse huurlingen.

Nooit sinds het einde van de burgeroorlog in Mozambique in 1992 werd er zo hard gevochten in het noorden van het land. De opstand begon eind 2017, toen er uit het grensgebied van Tanzania (dat voor 35% islamitisch is) en het christelijke Mozambique (17% islamitisch) berichten kwamen over jihadisten die dorpelingen onthoofdden. De lokale bevolking in het grensgebied noemde de strijders ‘Al-Shabaab’, ook al hebben ze geen enkele link met die aan Al-Qaida gelinkte groepering in Somalië. Sindsdien hebben de jihadisten meer dan 900 Mozambikanen gedood bij meer dan 400 verschillende aanvallen. De strijders hebben trouw gezworen aan de concurrent van Al-Qaida, Islamitische Staat (IS). Berichten over de massaslachtingen bereiken vaak pas na weken de lokale pers.

Berichten over de massaslachtingen bereiken vaak pas na weken de lokale pers

Dorpelingen onthoofd

Deze week werd bekend dat de jihadisten in het dorp Xitaxi in het disctrict Muidumbe 52 dorpelingen onthoofdden, omdat ze weigerden zich bij de jihadisten aan te sluiten. De moordpartij is nu te zien in de propagandafilms van IS, uitgezonden door haar spreekbuis Amaq. IS omarmt de jihadistische opstand in Mozambique gretig, net als elders in Afrika, sinds de beweging in het Midden-Oosten bijna alle terrein verloor.

De jihadisten in Mozambique versnelden hun opmars nadat cycloon Kenneth in april vorig jaar over Cabo Delgado raasde, en tot voedseltekorten leidde in het noorden van het land.

Lees ook: In dit verdronken dorp is niets overgebleven

De militanten verzekerden niet alleen de eigen voedselvoorziening. Ze beloonden ook dorpelingen met voedsel, vaak buitgemaakt bij plunderingen van landbouwgrond en winkels. De levens van gevangen genomen soldaten worden gespaard zolang ze zich aansluiten bij de beweging. De jihadisten richten hun geweld vooral op lokale politici en onderwijzers. Die methode doet denken aan de praktijken van Renamo-rebellen tijdens de burgeroorlog tussen 1974 en 1992, die zich richtten op de vertegenwoordigers van de (toen communistische) staat.

Regering is machteloos

De regering in de zuidelijk gelegen hoofdstad Maputo stond in de afgelopen maanden machteloos tegenover de oprukkende jihadisten. Symbolisch was de inname van Ntchinga, een voormalige legerbasis van regeringstroepen tijdens de burgeroorlog. De soldaten op de basis sloegen op de vlucht. „Wij nemen dit dorp in om aan te tonen dat de huidige regering de allerarmsten vernedert en hun bazen bevoordeelt”, zegt de woordvoerder van de beweging in een videoboodschap. „Wij verdedigen islam. We willen een islamitische regering. Wij zijn kinderen van hier. In het bos zijn we met velen.”

De opstand vertoont veel gelijkenissen met de methoden van Boko Haram in het noordoosten van Nigeria, die eveneens zegt op te komen voor een verwaarloosde boerenklasse. De regering van de Mozambikaanse president Filipe Nyusi noemt de opstandelingen „gezichtsloze criminelen”, gefinancierd door het buitenland. Maar leden van zijn regeringspartij liggen zelf onder het vergrootglas van onderzoekers wegens grootschalige corruptie en verduistering van geld geleend bij het Zwitserse Credit Suisse en de Russische VSB-bank. Ook is er groeiend wantrouwen onder de lokale bevolking over de verdeling van de opbrengsten van gasvelden die voor de kust van Noord-Mozambique zijn gevonden.

De opstand vertoont gelijkenissen met de methoden van Boko Haram in het noordoosten van Nigeria

Binnen- en buitenlandse journalisten krijgen geen toegang tot het gebied om onderzoek naar de onderliggende oorzaken van het conflict in het noorden van Mozambique te doen. 17 mensenrechtenorganisaties beklagen zich in een brandbrief aan de president over „intimidaties” van journalisten en maatschappelijke organisaties. Ze schreven de brief nadat de radiojournalist Ibraimo Abú Mbaruco op 7 april spoorloos verdween.

Bedrijven trekken weg

De buitenlandse bedrijven die naar gas zoeken in Noord-Mozambique maken zich zorgen over het toenemende geweld in de regio. ExxonMobil liet begin april weten de beslissing over investering in het project voorlopig uit te stellen, mede ingegeven door de wereldwijde onzekerheid veroorzaakt door Covid-19. Het Franse energiebedrijf Total haalde zijn schepen terug nadat jihadisten in maart de kustplaats Mocímboa da Praia innamen. Zeker 150 huurlingen gelinkt aan de Russische Wagner Group werden begin dit jaar naar het gebied gestuurd om de jihadisten te bestrijden, maar moesten zich overhaast terugtrekken nadat ze in een hinderlaag liepen.

Lees ook: De Russische huurlingen van Wagner zitten overal

Volgens de online nieuwsbrief Africa Confidential is begin april ook het Zuid-Afrikaanse bedrijf Dyck Advisory Group ingehuurd door de Mozambikaanse politie. Ze zouden met helikopters de kampen van de jihadisten hebben beschoten. Volgens de Zuid-Afrikaanse website Defenseweb hebben strijders van de Islamitische Staat op 8 april een Gazelle-helikopter van de Zuid-Afrikanen neergehaald.